Γράφει ο
Νίκος Καλλιακμάνης

Το αλάτι αποτελεί απαραίτητο συστατικό για κάθε ζωντανό οργανισμό.

Ο ρόλος του αλατιού στην μεταβολική ισορροπία της μεμβράνης των κυττάρων είναι πολύ σημαντικός.

Οι μεμβράνες των κυττάρων ξεχωρίζουν τα βιολογικά ρευστά σε εξωτερικά και εσωτερικά, ενώ είναι αδιαπέραστες σε ορισμένα ιόντα (π.χ. είναι διαπερατές στα ιόντα καλίου (Κ⁺) και όχι διαπερατές για τα ιόντα Na & cL).

Έτσι φυσιολογικά η συγκέντρωση των ιόντων καλίου στο εσωτερικό του κυττάρου εμφανίζεται 20 – 30 φορές περισσότερη σε σχέση με τον εξωκυττάριο χώρο, ενώ το Na είναι το κυριότερο θετικό ιόν στο εξωκυττάριο υγρό.

Γενικά το Νάτριο και Χλώριο αποτελούν ηλεκτρολύτες οι οποίοι συμβάλλουν στην διατήρηση της συγκέντρωσης και των φορτίων στην μεμβράνη των κυττάρων.

Το Κ είναι θετικά φορτισμένο ιόν (κατιόν) και βρίσκεται κυρίως στον ενδοκυττάριο χώρο.

Το Na αποτελεί το κυρίαρχο κατιόν στον εξωκυττάριο χώρο. Περίπου 10 φορές μικρότερες στο εσωτερικό του κυττάρου σε σχέση με τον εξωκυττάριο χώρο.

Η διαφορά αυτή της συγκέντρωσης του Na και Κ κατά μήκος της κυτταρικής μεμβράνης δημιουργεί μία ηλεκτροχημική κλίση, γνωστή ως δυναμικό των μεμβρανών των κυττάρων.

Το δυναμικό της μεμβράνης κάθε κυττάρου διατηρείται από τις αντλίες των ιόντων ειδικά οι αντλίες Νατρίου, Καλίου ή ΑΤΡαση Na – K.

Αυτές οι αντλίες χρησιμοποιούν ΑΤΡ (αδενοσινοτριφωσφορικό οξύ) σαν ενέργεια ώστε να αντλήσουν το Νάτριο έξω από το κύτταρο και να ανταλλάξουν αυτό με το Κάλιο.

Ειδικά είναι μία διαμεμβρανική αντλία που συνδυάζει την είσοδο 2 ιόντων Κ με την έξοδο 3 ιόντων Na από το κύτταρο.

Η απαιτούμενη ενέργεια γίνεται με την υδρόλυση ΑΤΡ → ADP. Η αντλία κατέχει κεντρικό ρόλο στην κατανάλωση ενέργειας στο κύτταρο και ευθύνεται τουλάχιστον για ποσοστό 20-40% της συνολικής κατανάλωσης ΑΤΡ (των ενεργειακών δαπανών σε ένα μέσο ενήλικα).

Η διατήρηση της λειτουργίας του δυναμικού των μεμβρανών των κυττάρων είναι κρίσιμη και ουσιαστική για την νευρομυϊκή διεγερσιμότητα τη συστολή μυών, καρδιακή λειτουργία.

Σαν παράδειγμα αναφέρεται η Ινσουλίνη απαραίτητη για τον μεταβολισμό των μυών διότι επιταχύνει την κίνηση και είσοδο των αμινοξέων (δομικές μορφές πρωτεϊνών) εντός των μυϊκών κυττάρων.

Τα περισσότερα αμινοξέα εισέρχονται στα μυϊκά κύτταρα μέσω της αντλίας Νατρίου. Η ινσουλίνη επιταχύνει τη δράση της αντλίας αυτής αυξάνοντας έτσι τον ρυθμό εισόδου των αμινοξέων στο κύτταρο. Το Na απορροφάται στο λεπτό έντερο και επηρεάζει την απορρόφηση χλωρίου, αμινοξέων, γλυκόζης, υγρού.

Το cL είναι σημαντικό σαν HcL (υδροχλωρικό οξύ) του γαστρικού υγρού του στομάχου, απαραίτητο στοιχείο για την πέψη των τροφών.

Άλλες σημαντικές λειτουργίες του ανθρώπινου οργανισμού στις οποίες συμμετέχει ο NacL, είναι :

1. Διάδοση νευρικών ώσεων (αντλία Na, K).
2. Διαδικασία μυϊκής συστολής.
3. Σαν NaHcο3 παίζει ρόλο στη διατήρηση της οξεοβασικής ισορροπίας του οργανισμού.
4. Βοηθά στον πολλαπλασιασμό ερυθρών αιμοσφαιρίνης.
5. Συστατικό του HcL οξέος (γαστρικού υγρού) του στομάχου.
6. Ενισχύει και συντελεί στην λειτουργία θυρεοειδή αδένα.

Υπάρχουν φυσιολογικοί μηχανισμοί του ανθρώπινου σώματος οι οποίοι ρυθμίζουν τον όγκο, πίεση αίματος, ποσότητα Na στο αίμα.

Έτσι το κυκλοφοριακό σύστημα υπάρχουν ΑΠΟΔΕΚΤΕΣ, νευρικοί αποδέκτες πίεσης, οι οποίοι «αισθάνονται» την μεταβολή πίεσης και στέλνουν σήματα, ανάλογα (διέγερσης ή καταστολής) στο νευρικό σύστημα και ενδοκρινείς αδένες με σκοπό την ομοιόσταση του εξωκυττάριου υγρού και την αποβολή του Na από τους νεφρούς.

Κύρια τέτοια συστήματα

1. Σύστημα ρενίνης – αγγειοτασίνης
2. Σύστημα αντιδιουρητικής ορμόνης (ADH)
   
   

• ΣΥΣΤΗΜΑ ΡΕΝΙΝΗΣ – ΑΓΓΕΙΟΤΑΣΙΝΗΣ ορμόνης (ADH)

Σε σημαντική απώλεια όγκου ή πίεσης του αίματος (σοβαρή απώλεια αίματο, αιμορραγία ή αφυδάτωση) οι νεφροί του ανθρώπου απελευθερώνουν ΡΕΝΙΝΗ στην κυκλοφορία.

• ΡΕΝΙΝΗ : Ένζυμο το οποίο διασπά ένα μικρό πεπτίδιο (αγγειοτασίνη Ι) από μία μεγαλύτερη πρωτεΐνη (αγγειοτασινογόνο) η οποία παράγεται στο ήπαρ.

Η αγγειοτασίνη Ι διασπάται στο μικρότερο πεπτίδιο (αγγειοτασίνη ΙΙ) από το μετατρεπτικό ένζυμο αγγειοτασίνης (ACE), το οποίο βρίσκεται στην εσωτερική επιφάνεια των αγγείων του σώματος, πνεύμονες, ήπαρ, νεφρούς.

Η αγγειοτασίνη ΙΙ προκαλεί σύσφιξη των μικρών αρτηριών, αυξάνοντας έτσι την πίεση του αίματος.

Η αγειοτασίνη ΙΙ αποτελεί ερέθισμα για την σύνθεση της αλδοστερόλης από τα επινεφρίδια.

• Αλδοστερόλη : Στεροειδής ορμόνη δρα στα νεφρά, αυξάνει την επαναρρόφηση του Na και την απέκκριση από αυτά του K. Η κατακράτηση Na από τους νεφρούς προκαλεί κατακράτηση νερού με αύξηση έτσι του όγκου αίματος και πίεσης αυτού.

• Αντιδιουρητική ορμόνη ADH

Η έκκριση ADH από την υπόφυση προκαλείται από σημαντική μείωση όγκου και πίεσης του αίματος. Η ADH δρα στους νεφρούς αυξάνοντας την επαναρρόφηση ύδατος.

• Έλλειψη NacL (ΥΠΟΝΑΤΡΙΑΙΜΙΑ) : Δεν προκύπτει από ανεπαρκή διαιτητική πρόσληψη.

Η χρήση διουρητικών φαρμάκων, διαρροϊκές κενώσεις, εμετοί (π.χ. στην χολέρα) προκαλούν ελάττωση των αποθεμάτων ιόντων και χλωρίου του οργανισμού με εμφάνιση ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗΣ ΑΛΚΑΛΩΣΗΣ (αύξηση pH αίματος).

ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΑ ΥΠΟΝΑΤΡΙΑΙΜΙΑ (ΥΝΣ)

Στον αθλητισμό και στην έντονη σωματική άσκηση μπορεί να προκύψει υπονατριαιμία (αποβολή NacL με τον ιδρώτα).

Τα συμπτώματα της ΥΝΣ είναι : Ναυτία, μυϊκές κράμπες, αποπροσανατολισμός, λιποδυμία, κώμα.

ΑΛΑΤΙ ΚΑΙ ΠΙΕΣΗ ΑΙΜΑΤΟΣ

Πριν από την ανακάλυψη των ψυγείων τροφίμων, ο κυριότερος τρόπος συντήρησης των τροφίμων αυτών ήταν το ΑΛΑΤΙ.

Το αλάτι όμως ήταν τότε δυσεύρετο και η ημερήσια μέση πρόσληψη του δεν ξεπερνούσε τα 0,25g.

Σήμερα το αλάτι είναι άφθονο και φτηνό και έχει βρεθεί ότι ο μέσος ενήλικας καταναλώνει περίπου 10g αλατιού ημερήσια αντί των 4gr που συνιστώνται από τους διεθνείς οργανισμούς για τους υγιείς ενήλικες.

Στις ανεπτυγμένες χώρες η καθημερινή μέση κατανάλωση είναι 9 – 12gr.

Ποσοστό 80% του αλατιού αυτού προέρχεται από τα επεξεργασμένα τρόφιμα και το υπόλοιπο προέρχεται από το επιτραπέζιο αλάτι, που μπαίνει παραπάνω στην τροφή για να την κάνει πιο γευστική.

Η παραπάνω εισαγωγή ήταν απαραίτητη διότι το αλάτι έχει συνδεθεί με την αιτιοπαθογένεια της υπέρτασης.

Η υπέρταση αποτελεί σήμερα τον τρίτο κατά σειρά παράγονται κινδύνου στην Ευρώπη, μετά τα καρδιαγγειακά νοσήματα και τις νεοπλασίες.

Έχει βρεθεί ότι παραπάνω από 50% των ατόμων που εμφανίζουν αρτηριακή υπέρταση εμφανίζουν ευαισθησία στο αλάτι.

Αυτό σημαίνει ότι η πρόσληψη μεγάλων ποσοτήτων αλατιού αυξάνει την αρτηριακή πίεση και την πιθανότητα εμφάνισης επιπλοκών όπως αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο, έμφραγμα μυοκαρδίου κ.α. Η αύξηση της συστολικής πίεσης κατά 20mmHg και 10mmHg της διαστολικής διπλασιάζει τις επιπλοκές την Αρτηριακής Υπέρτασης.

Πίνακας Περιεκτικότητας διαφόρων τροφών σε αλάτι

*Τα επίπεδα νατρίου αναφέρονται ως μΕq νατρίου. 200μΕq = 2,3 γραμμάρια νατρίου (5,7 γραμμάρια άλατος). Η προέλευση του πίνακα τροποποιημένου είναι από το βιβλίο «Τα βασικά σημεία της πίεσης» Goodfriend TL, ed, New York, Grune & Stratton, 1983.

ΕΠΙΤΡΕΠΟΜΕΝΑ ΟΡΙΑ Na / ΗΜΕΡΗΣΙΩΣ

• 1 – 3 έτη 1000mg/ημερ.
• 4 – 8 έτη 1200mg/ημερ.
• 9-50 έτη 1500mg/ημερ.
• 51-70 έτη 1200mg/ημερ.

Ανώτερο όριο πρόσληψης NacL/ημερ. για έφηβους, ενήλικες = 2300mg/ημερ.

• Η φυσιολογική τιμή του Na στο αίμα είναι 135-145meq/L.
• Η φυσιολογική τιμή του K στο αίμα είναι 3.4-4.3meq/L.
• Η φυσιολογική τιμή του cL στο αίμα είναι 350-375m/dL.

Οι τιμές αυτές μειώνονται όταν ο άτομο με υπέρταση έχει σακχαρώδη Διαβήτη και παχυσαρκία.

Η κατανάλωση φρούτων και λαχανικών με συνδυασμό παράλληλης πρόσληψης τροφών πλούσιων σε κάλιο [μπανάνες, ακτινίδια, πορτοκάλια, λαχανικά (5 μερίδες την ημέρα)] αποτελούν ιδανικό καθημερινό σιτηρέσιο για τους υπερτασικούς αρρώστους.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η ρύθμιση της ποσότητας του Νατρίου και του νερού στον ανθρώπινο οργανισμό είναι σοφά καθορισμένος.

Η ρύθμιση αυτή επιτυγχάνεται με την ομοιοστασία εξωκυτταρίου – ενδοκυτταρίου χώρου που γίνεται με την βοήθεια και ενεργοποίηση ορμονικών συστημάτων και μοριακών λειτουργιών (αντλία Νατρίου).

Οι νεφροί παίζουν καθοριστικό ρόλο στην ρύθμιση αυτή.

Στους ανθρώπους η ποσότητα του Νατρίου που χρειάζεται ο οργανισμός καθορίζεται από την αποβολή από τους νεφρούς που καθορίζουν έτσι τον σωματικό όγκο (πρόσληψη υπέρμετρη Na προκαλεί αύξηση σωματικού όγκου, απώλεια Na μείωση αυτού).

Ref. : - Βικιπαιδεια

         - Merck Man 19^th ed.

         - Χημ. Ένωση