Γράφει ο
Θόδωρος Γιάνναρος

Τόσο οι κοινωνικές επιχειρήσεις όσο κι η κοινωνική οικονομία, παρά το γεγονός ότι για την Ευρώπη και την Αμερική αποτελούν επιτυχημένες πρακτικές εδώ και πολλές δεκαετίες, εδώ στην Ελλάδα εξακολουθούν να προκαλούν σύγχυση, ερωτηματικά κι απορίες σε πολλούς... Οι Έλληνες, στο σύνολό τους, είναι καχύποπτοι, πριν βρεθεί κάποιος να τους εξηγήσει…

Σε έναν κόσμο που διασυνδέεται συνεχώς, οι μορφές κοινωνικής αλληλεγγύης διαφοροποιούνται, αναπτύσσοντας την ίδια την κοινωνική συνοχή. Ιδίως σε εποχές βαθιάς οικονομικής ύφεσης ή δυσπραγίας, όπως αυτή που ζούμε, η κοινωνική αλληλεγγύη είναι η μορφή που ενώνει άγνωστο κόσμο σε δράσεις, ίσως γιατί ενδόμυχα καταλαβαίνουμε όλοι πως αυτή η κρίση μπορεί να μας χτυπήσει χωρίς εξαίρεση, ίσως γιατί όλοι διαισθανόμαστε πως χωρίς κοινωνική συνοχή, συνεργασία και ισότιμη διαχείριση των πόρων, δεν θα μπορέσουμε να επιβιώσουμε στις νέες συνθήκες.

Η κοινωνική οικονομία βασίζεται στην ισορροπία μεταξύ ανθρώπινων αλληλεπιδράσεων, ανθρώπινων αναγκών και συστημάτων της αγοράς κι αποτελεί ένα οργανικό σύνολο, αλληλεξαρτήσεων μεταξύ οικονομικών, κοινωνικών, πολιτικών, πολιτισμικών δράσεων και προσπαθειών. Στόχος της είναι η ισορροπία, η βιωσιμότητα, η στήριξη κι η ενδυνάμωση του "μέρους"  για τη βέλτιστη, την ειρηνική, την αρμονική, τη δημιουργική και την αλληλέγγυα συνύπαρξη του "όλου", κάνοντας πράξη το γνωστό ρητό "η ισχύς εν τη ενώσει"...

Ότι δεν μπορεί να καταφέρει κάποιος μόνος του, μπορεί να το καταφέρει, πολύ εύκολα,  μαζί με άλλους. Άλλωστε στη συνεργασία και την εξειδίκευση, βασίζεται η σημερινή κοινωνία, στην οποία ζούμε. 

Επιπλέον, η κοινωνική οικονομία δεν προσβλέπει στον πλουτισμό και τη σώρευση κεφαλαίων αλλά στη βιώσιμη αλληλεπίδραση ανθρώπου, φύσης κι οικονομικών πόρων πέρα από κάθε είδους διαφορές και διαχωρισμούς με στόχο μια καλύτερη ζωή σ' έναν καλύτερο κόσμο, με καλύτερες προϋποθέσεις και πιο βατά οράματα...

Σε έναν κόσμο που διαρκώς αλλάζει και μεταβάλλεται, σε ένα κόσμο που οι δομές τις κοινωνίας και οι οικονομικές συνθήκες είναι ασταθείς και οι παλαιές κοινωνικές, οικονομικές και επιχειρηματικές μορφές, μέσα στον κυκεώνα των αγορών, δίνουν την θέση τους σε νέες, οι οποίες με την σειρά τους έχουν ημερομηνία λήξης 

Ένα μόνο πράγμα έχει αποδειχθεί σταθερό όπλο κατά της διαρκούς αστάθειας και αυτό είναι η συνεργασία μεταξύ των συμπολιτών, μια συνεργασία που ονομάστηκε "κοινωνικός συνεταιρισμός". 

Η οικονομική κρίση που έχει σαρώσει τον οικονομικό και κοινωνικό ιστό της χώρας μας σαν θύελλα δεν είναι ούτε η πρώτη ούτε η τελευταία. Το ζήτημα πάντοτε, σε αυτές τις κρίσεις, ήταν ο τρόπος με τον οποίο τις αντιμετώπιζε η κοινωνία... Με εσωστρέφεια ή με εξωστρέφεια. Τελικά, , μέσα από την σκληρή εμπειρία των κρίσεων, οι κοινωνίες κατάλαβαν ότι την διαρκή αλλαγή του κοινωνικού και οικονομικού γίγνεσθαι μπορεί να αντιμετωπίσει μόνο η "εξωστρέφεια". 

Οι κοινωνικοί συνεταιρισμοί, είναι μια μορφή επιχειρηματικότητας φιλική προς την κοινωνία και επίσης ανθεκτική μέσα στο χρόνο και μπορεί να χαρακτηριστεί "Παντός Καιρού" αφού ειδικά στον ελληνικό χώρο, η ιστορία τους χάνεται μέσα στα βάθη των σκοτεινών χρόνων της ιστορίας μας, στα χρόνια της Τουρκοκρατίας και του Οθωμανικού ζυγού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο πρώτος ελληνικός κοινωνικός συνεταιρισμός και μπορεί να αποτελέσει παράδειγμα για όλους εμάς σήμερα. 

Τα Αμπελάκια ήταν ένας σκοτεινός και απομονωμένος λόφος και στερούνταν πλεύση νους ποταμούς και εμπορικούς δρόμους όπου οι κάτοικοι του προσπαθούσαν να επιβιώσουν από την κτηνοτροφία, την οινοπαραγωγή μέσα σε ένα περιβάλλον πλήρους αναρχίας και σκλαβιάς. 

Όμως οι Αμπελακιώτες κατάφεραν να ξεφύγουν από την μιζέρια, στην οποία τους είχαν ρίξει οι ιστορικές συγκυρίες. 

Πως το κατάφεραν αυτό? Σίγουρα όχι με την εσωστρέφεια και την κατάθλιψη. Νίκησαν το τέρας της μιζέριας και της τότε κρίσης με τη δύναμη της συνεργασίας, μεταξύ τους! Όταν είδαν ότι η παραγωγή οίνου και η εκτροφή ζώων έπαψε να τους ζει, λίγο πριν βυθιστούν στην παρακμή και οδηγηθούν στην εξαφάνιση, την μετανάστευση ή την παρανομία, αποφάσισαν να δημιουργήσουν συντροφιές παραγωγής κόκκινων νημάτων, χρησιμοποιώντας την τεχνογνωσία, που αποκόμισαν εργαζόμενοι σε άλλες βιομηχανικές περιοχές της εποχής. 

Έτσι αρχικά ιδρύθηκαν πέντε συντροφιές, οι οποίες αργότερα, το 1778, λόγω της αυξημένης ζήτησης και του ανταγωνισμού ενώθηκαν σε μία συντροφιά, η οποία ονομάστηκε "Κοινή Συντροφιά και Αδελφότης των Αμπελακίων". Όλοι οι Αμπελακιώτες, ήταν μέτοχοι σ' αυτή την καινοτόμο για την εποχή, συνεταιριστική επιχείρηση. Οι γαιοκτήμονες συμμετείχαν με την γη, οι κεφαλαιούχοι με τα χρήματα τους, οι τεχνίτες και οι εργάτες με την εργασία τους και μοιράζονταν δίκαια τα κέρδη, ανάλογα με τη συνεισφορά του καθενός. 

Συνεταιριστικές συντροφιές τέτοιου τύπου αλλά σε μικρότερο βαθμό συναντάμε και στην Ύδρα, στα Ψαρρά, τις Σπέτσες, τον Τύρναβο και αλλού. 

Η μεγάλη, όμως, συντροφιά των Αμπελακίων έγινε το πρότυπο όλων των υπόλοιπων κοινωνικών συνεταιρισμών σε ολόκληρο τον κόσμο, καθώς για πρώτη φορά, στην ιστορία τα συμφέροντα κεφαλαίου και εργαζομένων "ταυτίστηκαν" σχεδόν πλήρως. 

Ο Γάλλος Μπουλανζέ ζώντας στην χώρα μας πάνω από μια εικοσαετία αναφερόμενος στους συνεταιρισμούς της τονίζει ότι το "συνεταιρίζεσθαι"  είναι έμφυτο στην Ελλάδα και πράγματι δεν έπεσε πολύ έξω γιατί στην Ελληνική Ψυχή, επικρατούν ήδη από την αρχαιότητα οι αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης και της δίκαιης κατανομής του πλόυτου. 

Στην πείνα και την κακουχία που δοκίμαζε την Ευρώπη το 1840, απάντησαν οι κάθε είδους συνεταιρισμοί, θέτοντας τις βάσεις για τις συνεταιριστικές τράπεζες που εξαπλώθηκαν σε όλη την Ευρώπη και αποτέλεσαν πρόδρομο των πιστωτικών ενώσεων και του συνεταιριστικού πιστωτικού συστήματος αγροκτημάτων της Βορείου Αμερικής. 

Στην Δανία και τις άλλες Ευρωπαϊκές χώρες άνθισαν οι κτηνοτροφικοί και οι γεωργικοί συνεταιρισμοί καθώς και σχολεία που εκπαίδευαν ενήλικες μετατρέποντας τους σε δραστήριους πολίτες! 

Ένα τέτοιο σχολείο είναι και οι δράσεις του προγράμματος το οποίο ο Τομέας κοινωνικής αλληλεγγύης της ΝΔ, εκπονεί, στο οποίο μπορεί ο οποιοσδήποτε να συμμετάσχει, ένα σχολείο το οποίο έχει σα στόχο να εκπαιδεύσει ενήλικους πολίτες ώστε να διεκδικήσουν το δικό τους καλύτερο μέλλον, την δική τους θέση στην νέα τάξη πραγμάτων, όπως αυτή διαμορφώθηκε μέσα στον πυρετό της διεθνούς σύγχρονης κρίσης. 

Αυτή η εκπαίδευση και η ενημέρωση που θα προσφερθεί στους πολίτες, θα δώσει το προνόμιο να μετατραπεί η κρίση σε ευκαιρία, ώστε οι πολίτες, να δουν μπροστά με αισιοδοξία, και να αντιληφθούν, πώς μπορούμε όλοι μαζί να γίνουμε μια μεγάλη συντροφιά που θα αντιμετωπίσουμε την πραγματικότητα χέρι- χέρι και να την υπερβούμε, ανακτώντας την αξιοπρέπεια μας και αναπτερώνοντας την ελπίδα μας για ένα καλύτερο αύριο, που ο καθένας από εμάς, με την κατάθεση των δικών του ικανοτήτων, θα χτίσει. 

Αυτό όμως θα μπορέσει να γίνει πραγματικότητα μόνο αν πιστέψουν όλοι ότι πάνω από όλα είσαστε και παραμένουμε άνθρωποι με θέληση και πείσμα ικανοί να χρησιμοποιήσουν το μυαλό και την δύναμη της συνεργασίας. 

Η απάντηση όλων μας σε αυτό που μας συμβαίνει δεν πρέπει να είναι η μεμψιμοιρία και η παθητική στάση, αλλά η ενεργητική δράση και η ικανότητα να πούμε: 

"Όχι, δεν θα αποδεχθώ την φτώχεια και την ανεργία αλλά θα διεκδικήσω ένα καλύτερο μέλλον προτάσσοντας την εργατικότητα μου, το νου μου και την ελπίδα μου για το αύριο".

Η Κοινωνική Οικονομία είναι ακριβώς αυτό. Μια διαχρονική απάντηση του ανθρώπου στις δύσκολες οικονομικές εποχές που, πάντα, σε κάποιες στιγμές της ζωής μας, δηλώνουν παρών...

Η Κοινωνική Επιχείρηση, είναι το άλλο όνομα της ομοθυμίας και της ομοψυχίας, είναι η μετάφραση του δικαιώματος στην επιβίωση και στην ανάπτυξη όλων των κοινωνικών ομάδων. Και αυτό γιατί είναι το κλειδί για την έξοδο από κάθε κρίση, γιατί η ομαδικότητα, η συνεργασία κι η κατάθεση της προσωπικής εμπειρίας και ικανότητας σε ένα κοινό σκοπό είναι αυτό που θα μας εξασφαλίσει ένα καλύτερο μέλλον. 

Γιατί τώρα είναι η ευκαιρία μας να αποδείξουμε τι αξίζουμε, τώρα έχουμε την δυνατότητα να αναδείξουμε τις ικανότητες και τις δεξιότητες μας, όχι μόνο στην επιβίωση αλλά και στο χτίσιμο του καλύτερου δυνατού αύριο για εμάς και τις επόμενες γενιές.

Η κοινωνική οικονομία, η κοινωνική επιχειρηματικότητα κι οι κοινωνικές επιχειρήσεις αποτελούσαν εδώ και αιώνες μια πολύ επιτυχημένη πρακτική. 

Ειδικά στην Ελλάδα όπως, ήδη, αναφέρθηκε, ήταν αυτές που δημιούργησαν ανθηρές τοπικές οικονομίες και ισχυρές συντεχνίες. Ήταν αυτές που έβγαλαν ολόκληρα χωριά κι ολόκληρες περιοχές από τη φτώχεια και την αφάνεια, με περισσότερο γνωστή τη "Κοινή Συντροφία και Αδελφότητα των Αµπελακίων" στ' Αμπελάκια της Θεσσαλίας για την καλλιέργεια κι εμπορία βαμβακιού που ιδρύθηκε στα τέλη του 16ου αιώνα αλλά και πολλές άλλες όπως: ο συνεταιρισμός της Χίου για την παραγωγή μεταξιού και την κατασκευή μεταξωτών υφασμάτων, ο συνεταιρισμός στα Μαδεµοχώρια της Χαλκιδικής για εκμετάλλευση των μεταλλείων της περιοχής , οι ναυτικοί συνεταιρισμοί της Ύδρας, των Σπετσών και των Ψαρών, οι συνεταιρισμοί των κοινοτήτων του Πηλίου, οι συνεταιρισμοί των χτιστάδων από τα μαστοροχώρια της περιοχής της Κόνιτσας, και πολλοί άλλοι.

Οι μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες αλλάζουν ρόλο και συμμετέχουν πλέον στη χρηματοδότηση κοινωνικών καινοτομιών. 

Το παγκόσμιο δίκτυο Ashoka έχει ως στόχο να φέρει σε επαφή μεγάλα σχήματα επιχειρήσεων με μικρούς επιχειρηματίες, ώστε να αναπτύξει κοινωνικές πολιτικές για το 16% του πληθυσμού της Ευρώπης που ζει κάτω από το όριο της φτώχειας. Το δίκτυο Ashoka συγκεντρώθηκε τον Ιούνιο στο Παρίσι , με σκοπό την ανταλλαγή ιδεών και εμπειριών μεταξύ των μελών του, σε θέματα κοινωνικών και περιβαλλοντικών καινοτομιών.

Ιδρυτής του Ashoka είναι ο Αμερικανός Bill Drayton, ο οποίος το ίδρυσε πριν από 30 χρόνια στην Ινδία και έκτοτε εξαπλώθηκε σε 86 χώρες. 

Κάθε χρόνο 160 νέοι επιχειρηματίες προστίθενται στο δίκτυο, το οποίο σήμερα αριθμεί 3.000 μέλη. 

Το δίκτυο, από το 1981 και μετά, επιλέγει τους πιο καινοτόμους επιχειρηματίες ανά τον κόσμο. Αυτοί, με την κατάλληλη νοοτροπία και θέληση, μετατρέπουν τα κοινωνικά και περιβαλλοντικά προβλήματα σε ευκαιρίες, στους τομείς της εκπαίδευσης, της υγείας, της καινοτομίας ή της απασχόλησης. 

Αυτή η πρωτότυπη διαδικασία ενδιαφέρει σήμερα τα μεγάλα group επιχειρήσεων, τα οποία εμπλέκονται σε προγράμματα κοινωνικής επιχειρηματικότητας..

Στην πόλη του Montpellier ιδρύθηκε η κοινωνική επιχείρηση Mayane από έναν υδρολόγο, η οποία «μορφώνει» αυτούς που αποφασίζουν τη διαχείριση κινδύνου από τις πλημμύρες. Η περίπτωση στη διαχείριση κινδύνου πλημμυρών γνωρίζει επιτυχία χωρίς προηγούμενο στη Νότια Γαλλία. Η γαλλική ομοσπονδία των ασφαλιστικών εταιρειών εκτιμά μόνο για το 2013 ζημιές από πλημμύρες της τάξης των 350 εκατ. ευρώ.

Η Emma Haziza της Mayane κατόρθωσε να δημιουργήσει μία δομή 20 εργαζομένων και προσφέρει σε δημάρχους, νομάρχες και ερευνητές της Ν. Γαλλίας εκπαίδευση σε τέσσερις άξονες: μηχανική, επαγγελματική εκπαίδευση, συμβουλές και επικοινωνία. 

H E. Haziza κατόρθωσε να δημιουργήσει εκπαιδευτικό υλικό για τους μαθητές των σχολείων για αυτοπροστασία.

Προοπτικές. Το βασικό ερώτημα που τίθεται είναι αν πραγματικά υπάρχει η κοινωνική επιχειρηματικότητα (Κ.Ε.) ή ο κοινωνικός καπιταλισμός. 

Η έννοια της Κ.Ε. απογειώθηκε σε αυτόν τον αιώνα χάρις σε δύο προσωπικότητες. 

Η πρώτη είναι ο καθηγητής Στρατηγικής στο Πανεπιστήμιο του Michigan, Coimbatore Krishnao, ο οποίος εκλαΐκευσε την έννοια της «Βάσης της Πυραμίδας». Με βάση αυτή την έννοια, οι επιχειρήσεις πρέπει να ενδιαφερθούν για 4 δισ. φτωχούς ανθρώπους και να τους προμηθεύσουν προϊόντα προσαρμοσμένα στις ανάγκες τους. 

Η άλλη προσωπικότητα προέρχεται από το Μπανγκλαντές. Πρόκειται για τον Muhammad Yunus, ιδρυτή της Τράπεζας Grameen, ο οποίος στοχεύει να βγάλει την ανθρωπότητα από τη φτώχεια μέσω του θεσμού της Κ.Ε. Τα εμπόδια που υπάρχουν στην ανάπτυξη της Κ.Ε. είναι πολλά, όπως ανταγωνιστικότητα της παραοικονομίας, πολιτικά εμπόδια, κόστος διανομής, κατανόηση των αναγκών, κ.ά., από την άλλη όμως πλευρά η κρίση και οι μεγάλες ανισότητες που δημιουργούνται, μπορούν να επαναπροσδιορίσουν στην έννοια της Κ.Ε. Βέβαια, είναι δύσκολο να λυθούν τα προβλήματα της μεγέθυνσης και της ανεργίας και σύμφωνα με τον ιδρυτή της Ashoka "η Κ.Ε. είναι μία διορθωτική δύναμη ανεξάρτητη" μέσα σε ένα κόσμο που αλλάζει αρκετά γρήγορα για τα παραδοσιακά κράτη...

Η Κοινωνική Επιχειρηματικότητα από την άλλη, είναι μία αναδυόμενη, εναλλακτική μορφή επιχειρηματικότητας στηριζόμενη και βασιζόμενη στις αρχές της Κοινωνικής Οικονομίας.

Οι Κοινωνικές Συνεταιριστικές Επιχειρήσεις (Κοιν.Σ.Επ.) είναι αστικοί συνεταιρισμοί κοινωνικού σκοπού με περιορισμένη ευθύνη των μελών τους και διαθέτουν εκ του νόμου την εμπορική ιδιότητα (Ν.4019/2011). Οι Κοιν.Σ.Επ. είναι επιχειρήσεις, οι οποίες διοικούνται ισότιμα από τα μέλη τους και η λειτουργία τους βασίζεται στην επιδίωξη συλλογικού οφέλους, ενώ το κέρδος τους προκύπτει από δράσεις που εξυπηρετούν αποκλειστικά το κοινωνικό συμφέρον. Το μεγαλύτερο ποσοστό των εσόδων των Κοιν.Σ.Επ επανεπενδύεται με στόχο τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας, έτσι το κέρδος των μελών είναι μικρό, γιατί δίνεται έμφαση στο έργο των επιχειρήσεων και όχι στο κέρδος.

Οι Κοινωνικές Συνεταιριστικές Επιχειρήσεις χωρίζονται σε τρεις μεγάλες κατηγορίες, τις:

* Κοιν.Σ.Επ. ένταξης

Αποσκοπούν στην ένταξη Ευάλωτων Ομάδων Πληθυσμού:

• άτομα με αναπηρίες
• εξαρτημένα ή απεξαρτημένα από ουσίες άτομα
• οροθετικοί
• φυλακισμένοι/αποφυλακισμένοι
• ανήλικοι παραβάτες

* Κοιν.Σ.Επ. κοινωνικής φροντίδας

Αποσκοπούν στην παραγωγή και παροχή προϊόντων και υπηρεσιών κοινωνικού – προνοιακού χαρακτήρα σε συγκεκριμένες ομάδες του πληθυσμού όπως:

• οι ηλικιωμένοι,
• τα βρέφη,
• τα παιδιά,
• τα άτομα με αναπηρίες και
• τα άτομα με χρόνιες παθήσεις

* Κοιν.Σ.Επ. κοινωνικού και παραγωγικού σκοπού

Αποσκοπούν στην προαγωγή του τοπικού και συλλογικού συμφέροντος, στην απασχόληση, στην ενδυνάμωση της κοινωνικής συνοχής και της τοπικής ή περιφερειακής ανάπτυξης. Αφορούν στην παραγωγή προϊόντων και παροχή υπηρεσιών σε τομείς όπως :

• πολιτισμός
• περιβάλλον
• οικολογία
• εκπαίδευση
• παροχές κοινής ωφέλειας
• τοπικά προϊόντα
• διατήρηση παραδοσιακών δραστηριοτήτων και επαγγελμάτων

Με άλλα λόγια η Κοινωνική Επιχειρηματικότητα αφορά άτομα που σκέφτονται καινοτόμες λύσεις για τα πιο επείγοντα κοινωνικά προβλήματα. Είναι άτομα φιλόδοξα και επίμονα, που στοχεύουν στην αντιμετώπιση των κοινωνικών προβλημάτων προσφέροντας νέες ιδέες για αλλαγή ευρείας κλίμακας.

Η Κοινωνική Επιχειρηματικότητα δεν είναι πανάκια στη σημερινή οικονομική κρίση, αλλά αφορά ουσιαστικά στη σημερινή κοινωνική πραγματικότητα. 

Είναι χαρακτηριστικό πως στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπάρχουν σήμερα 11 εκατομμύρια εργαζόμενοι, περίπου το 6% του συνόλου των εργαζομένων, που ανήκουν στις ομάδες του πληθυσμού που αναφέρθηκαν παραπάνω. 

Με άλλα λόγια υπάρχει ένα πολυπληθές ανθρώπινο δυναμικό που μπορεί και θέλει να κάνει τη διαφορά και η Κοινωνική Επιχειρηματικότητα τους δίνει τη δυνατότητα "να επιχειρήσουν, να τολμήσουν και να δοκιμάσουν τις δυνάμεις τους, με τον "άλλο" τρόπο"!!

-Ο Θοδωρής Γιάνναρος είναι Μέλος Τομέα "Κοινωνικής Αλληλεγγύης" της Νέας Δημοκρατίας.