Πέμπτη
12 Νοεμβρίου 2026
12 Νοεμβρίου 2026
Ημερήσια ηλεκτρονική εφημερίδα, Αρ. φύλλου 5898
Η Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου Π. Φαλήρου
Μια από τις πιο σοβαρές συζητήσεις των τελευταίων ετών είναι η αξιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς ως βασικής κινητήριας δύναμης για την έξοδο της χώρας από την κρίση. Από μια κρίση που δεν είναι μόνο οικονομική, αλλά είναι και κρίση αξιών που πλήττει κάθε πεδίο της σύγχρονης κοινωνίας, με κορωνίδα τον πολιτισμό και την ίδια την ανθρώπινη ύπαρξη. Σε αυτήν την κρίση ο πολιτισμός είναι προφανές ότι αναδεικνύεται σε «εθνικό ζωτικό χώρο» που απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή και είναι ανάγκη να προβληθεί, να συνδεθεί με την ευρύτερη εθνική ιστορική διαδρομή και να αξιοποιηθεί πολυποίκιλα, γιατί όχι και οικονομικά. Όμως, η εθνική πολιτιστική κληρονομιά δεν είναι τίποτε άλλο από μια μακρά αθροιστική διαδικασία που βασίζεται στις επιμέρους παραδόσεις και τα επιτεύγματα ενός ελληνισμού που υπερβαίνει τα όρια του σύγχρονου κράτους και εκτείνεται από τη Διασπορά ανά τον κόσμο ως την καρδιά της Πρωτεύουσας.
Η Τέχνη είναι μια τέτοια «δύναμη πολιτισμού», ας την ονομάσουμε έτσι, και μάλιστα η εκκλησιαστική μουσική την οποία επηρέασε το πλούσιο πολιτιστικό παρελθόν των Ελλήνων. Πόσο μάλιστα την εκκλησιαστική μουσική, η οποία κυρίως μετά την Άλωση ήρθε σε επαφή με τουρκικά, αραβικά και περσικά στοιχεία που, όπως ήταν και εδώ φυσικό, τα ενσωμάτωσε στην ερμηνεία των αρχαίων μελωδιών. Και αυτό αποτέλεσε με τη σειρά του μια από τις ελληνικές συγχρονίες της Τέχνης, τούτο οφείλουμε να το παραδεχτούμε. Ποια είναι, όμως, η σύγχρονη εικόνα της μουσικής στην ελλαδική Εκκλησία;
Η μουσική επένδυση της λατρείας σε έναν ελλαδικό ναό του ορθόδοξου δόγματος πραγματώνεται σήμερα —στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων— από δύο ανθρώπους, τους ιεροψάλτες ή απλά ψάλτες, αν και είναι σύνηθες φαινόμενο ο ένας και μόνος ψάλτης, ιδίως στην επαρχία. Η μουσική που κατά βάση χρησιμοποιείται είναι μονόφωνη a capella (χωρίς οργανική συνοδεία), συνήθως χωρίς το ισοκράτημα, τον κρατημένο δηλαδή μουσικό φθόγγο που παράγει ένας βοηθός ή μια ομάδα βοηθών γύρω από τον ψάλτη· ο κρατημένος αυτός φθόγγος, με κάποιες αλλαγές τονικού ύψους κατά περίπτωση, χρησιμεύει ως υπόκρουση στο μέλος που ερμηνεύει ο ψάλτης από το μικρόφωνο του αναλογίου. Το μουσικό ύφος της εκτέλεσης εξαρτάται από τις φωνητικές ικανότητες, τη μουσική παιδεία και γενικά την όλη προσωπικότητα του ερμηνευτή. Οι ψάλτες είναι σχεδόν αποκλειστικά άνδρες, εκτός σπανίων περιπτώσεων κατά τις οποίες στο αναλόγιο υπηρετούν και γυναίκες, μάλλον όμως ως βοηθοί, οι οποίες κατά τις επίσημες εορτές συνήθως αντικαθίστανται από άνδρες.
Κατ’ αυτόν τον τρόπο στελεχώνεται η εκκλησιαστική μουσική στη σύγχρονη Ελλάδα. Την τελευταία, όμως, εικοσαετία είναι ως έναν βαθμό διαδεδομένη και η χρήση του ηλεκτρονικού ή/και του ψηφιακού ισοκράτη, μιας πληκτροφόρου κατασκευής, με έκταση περίπου όσο και η οκτάβα, ή μιας ηλεκτρονικής οθόνης σε μέγεθος κινητού τηλεφώνου, αντίστοιχα. Προσαρμόζεται, συνήθως, με μια ελαφριά κατασκευή στο αναλόγιο, ώστε ο ψάλτης με το ένα του χέρι να εκτελεί το ισοκράτημα στο πληκτρολόγιο, συνδέεται με τη μικροφωνική εγκατάσταση του ναού και αντικαθιστά τη φυσική παρουσία του ισοκράτη– βοηθού ή της ομάδας των βοηθών. Σε αρκετούς ελλαδικούς ναούς απαντά ακόμα και ηχογραφημένη μουσική υπόκρουση που ακούγεται από το ηχοσύστημα όταν δεν τελείται κάποια ακολουθία.
Ο ένας εκτελεστής-ψάλτης έχει συνήθως έντονα ένρινη προφορά και χρησιμοποιεί φθόγγους λαρυγγικής χροιάς, όπως επίσης και μελωδίες που ερμηνεύονται πολλές φορές από μνήμης ή είναι παραλλαγμένες από τον ίδιο. Στην Ελλάδα το είδος αυτό της μουσικής είναι γενικά γνωστό ως βυζαντινή μουσική· ο όρος, όμως, αυτός καθώς και το παλαιογραφικό και φιλολογικό υπόβαθρο που απαιτούνται για την κατανόησή του είναι παράγοντες πολύ πιο σύνθετοι και σοβαροί από ότι η εκτέλεση χρηστικών ύμνων που απαιτεί η λατρεία εντός του ναού. Συνεπώς, η βυζαντινή μουσική μπορεί να γίνει αντικείμενο μελέτης μόνο ως σύνθετος πολιτισμικός παράγοντας, παρά τις αυτοσχέδιες προσπάθειες των ψαλτών, και τούτο πραγματοποιείται σε σημαντικά ερευνητικά κέντρα, τα διασημότερα των οποίων βρίσκονται εκτός Ελλάδας.
Συνοπτικά, οι δύο ψάλτες (ή ο ένας και μόνος), η περιορισμένη χρήση βοηθών και η σταδιακή εμφάνιση μουσικών υποκατάστατων είναι σε γενικές γραμμές τα χαρακτηριστικά της μουσικής υποδομής που χαρακτηρίζει τους ελλαδικούς ναούς. Όπως είναι προφανές, η επένδυση της λατρείας με τα χαρακτηριστικά που μόλις περιγράφηκαν μαρτυρεί σοβαρότατη πολιτισμική παρακμή και πλήττει χωρίς καμιά αίσθηση ευθύνης των εμπλεκόμενων τον ελληνικό μουσικό πολιτισμό.
Απέναντι στη μουσική που ερμηνεύει ο ένας και μόνος εκτελεστής στέκει η χορωδιακή λατρευτική μουσική, μονόφωνη (με μια και μόνη μελωδική γραμμή και με ή χωρίς ισοκράτημα) είτε πολύφωνη (με πολλές μελωδικές γραμμές που ηχούν ταυτόχρονα και δίνουν την αίσθηση της αρμονίας). Τη μουσική αυτή ερμηνεύει η χορωδία, ο χορός κατά τον παλαιότερο όρο, που πλαισιώνει είτε τον δεξιό ψάλτη, τον πρωτοψάλτη, ή/και τον αριστερό, τον λαμπαδάριο· συνήθως, όμως, η χορωδία απαντά στο δεξιό αναλόγιο, άρα οργανώνεται και διευθύνεται από τον ίδιο τον πρωτοψάλτη ή από όποιον αυτός ή το εκκλησιαστικό συμβούλιο του ναού ορίζει. Η χορωδία αποτελείται από πιστούς, όχι απαραίτητα ενορίτες, οι οποίοι έχουν την επιθυμία να ψάλουν, να αποδώσουν δηλαδή λιγότερο ή περισσότερο τεχνικά κάποιο από τα λατρευτικά μέλη ή να αναγνώσουν τα απαγγελλόμενα μέρη, όπως το Πιστεύω και το Πάτερ ημών. Είναι προφανές ότι το μουσικό ύφος εξαρτάται και εδώ από τις προτιμήσεις του ψάλτη και της διοίκησης του ναού, αλλά η ύπαρξη της χορωδίας δίνει τη δυνατότητα συμμετοχής στη λατρεία περισσότερων του ενός ερμηνευτών, μια διαδικασία που μπορούμε να πούμε ότι μεταφέρει τους πιστούς στο αναλόγιο.
Αρκετοί, λοιπόν, από τους Έλληνες μουσικούς που έφτασαν στη Δύση ήδη από την Άλωση και κατά τους επόμενους αιώνες που φτάνουν ως τον Διαφωτισμό, μετανάστευσαν στη Ρώμη, τη Βιέννη, το Παρίσι, την Τεργέστη, την Οδησσό, το Λονδίνο και άλλες πόλεις, τις οποίες έκαναν δική τους πατρίδα μέχρι την Ανεξαρτησία και ακόμα πιο μετά. Ο Μανουήλ Γαζής (15ος αι.), ο Ιωάννης Πλουσιαδηνός (1429–c. 1500), ο Ιερώνυμος Tραγωδιστής από την Κύπρο (c. 1560), ο Κωνσταντίνος Αγαθόφρων Νικολόπουλος (1786–1841), ο Άνθιμος Νικολαΐδης (τέλη 18ου αι.–1865), ο Ιωάννης Χαβιαράς (1802;–πριν το 1875) και άλλοι πολλοί αποτέλεσαν τους προδρόμους ή τους μαθητές μιας μουσικής που εξέλιξε το παλιό μονόφωνο μέλος του ελληνορθόδοξου λειτουργικού τυπικού και οδήγησε κατά τον 19ο και τον 20ό αιώνα σε ένα πλούσιο σώμα χειρογράφων —λιγότερο εκδόσεων— ελληνικής εκκλησιαστικής πολυφωνικής μουσικής. Η άγνωστη αυτή πολιτιστική παραγωγή, πέρα από τη στενή της σχέση με την Εκκλησία, δεν έχει ποτέ ως τώρα ερευνηθεί συστηματικά ώστε να συνδεθεί με την ευρύτερη πολιτιστική παραγωγή και τα γράμματα της εποχής που έγιναν γνωστά κατά τον 20ό αιώνα ως Νεοελληνικός Διαφωτισμός.
Η ελληνική εκκλησιαστική πολυφωνική μουσική είναι, λοιπόν, καρπός του Νεοελληνικού Διαφωτισμού —όπως είναι γενικά η νεοελληνική διανόηση και οι πρώτες προσπάθειες να καθοριστεί η φυσιογνωμία της ελλαδικής Εκκλησίας—, και με τα χαρακτηριστικά αυτά θα φτάσει και στην Αθήνα. Από τα μέσα του 19ου αιώνα ως τις δεκαετίες 1960 και 1970 οι ναοί της πρωτεύουσας (και άλλων ελληνικών πόλεων) οργάνωναν και φιλοξενούσαν χορωδίες που ερμήνευαν τόσο τον μουσικό πλούτο της πολύφωνης (ή πολυφωνικής) μουσικής, όσο και τις λιτές συνθέσεις της μονόφωνης, επίσης ελληνικής μουσικής.
Μορφές όπως ο Αλέξανδρος Κατακουζηνός (1824–1892), ο Ιωάννης Σακελλαρίδης (1853–1938), ο Δημήτριος Ρόδιος (1862–1958), ο Θεμιστοκλής Πολυκράτης (1863–1926), ο Ελισαίος Γιαννίδης (Σταμάτης Σταματιάδης, 1865–1942), ο Αιμίλιος Ριάδης (1880–1935), ο Πλάτων Ρούγκας (1887–1966), ο Παναγιώτης Γλυκοφρύδης (1893–1944), ο Σπυρίδων Καψάσκης (1909–1967), ο Παναγιώτης Γεωργίου (1915–1984), ο Μιχάλης Αδάμης (Πειραιάς 1929–2013), ο Δημήτριος Δαπέργολας (1946–1996) και τόσοι άλλοι αφιέρωσαν τη ζωή τους στον εμπλουτισμό της εκκλησιαστικής μας μουσικής με αρμονικά ακούσματα. Η αρμονική αυτή οπτική της εκκλησιαστικής μας μουσικής θα αναζητήσει ακόμα και τη θεωρητική (φιλοσοφική και θεολογική) τεκμηρίωσή της, καθώς η Ελλάδα μετά την οθωμανική κυριαρχία θα αγωνιστεί για τη δημιουργία ενός νέου προσώπου που θα τοποθετούσε τη χώρα πλάι στα άλλα πολιτισμένα έθνη της Ευρώπης.
Στις παρακάτω γραμμές θα σκιαγραφήσω μια ζωντανή τοπική παράδοση που συνδέεται με τον απόηχο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού στην Ελλάδα, ακούει στο όνομα Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου Παλαιού Φαλήρου και συμπληρώνει φέτος τα 70 χρόνια από την ίδρυσή της.
Ταυτότητα
Στο Παλαιό Φάληρο μπορεί κανείς να κάνει ένα άλμα στον χρόνο κάθε Κυριακή από τον Νοέμβριο ως τον Απρίλιο και να απολαύσει τους ήχους μιας μουσικής που ηχούσε μέχρι την δεκαετία του 1980 στους περισσότερους ναούς των Αθηνών: μια ανδρική τετράφωνη χορωδία από νέους ανθρώπους, φοιτητές στην πλειοψηφία τους, που συνεχίζει αδιάκοπα την πολυφωνική παράδοση του ναού από το 1943 και ακόμη πιο παλιά (ίσως από το 1930), κυρίως όμως να βιώσει έντονα το θρησκευτικό συναίσθημα που καθηλώνει τον πιστό και οδηγεί σε πνευματική ανάταση. Η Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου είναι, συνεπώς, το κατά παράδοση μουσικό σχήμα που πλαισιώνει μετά το πρώτο τέταρτο του 20ού αιώνα ως σήμερα τη λατρεία εντός του ναού του Αγίου Αλεξάνδρου· υπεύθυνος της χορωδίας είναι πάντοτε ο πρωτοψάλτης του ναού, εκτός αν η εκκλησιαστική διοίκηση ορίσει κάποιον άλλον αντ’ αυτού, πάντοτε, όμως, με τη σύμφωνη γνώμη του πρωτοψάλτη.
Η Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου χρησιμοποιεί την a capella μουσική κυρίως της Αθηναϊκής και της Μεταπολεμικής Πολυφωνικής Εκκλησιαστικής Σχολής για τέσσερις (ΤΤΒΒ) και σπανιότερα για τρεις (ΤΤΒ) ανδρικές φωνές. Σε όλες τις μονόφωνες —τις λεγόμενες βυζαντινές— συνθέσεις που η χορωδία ερμηνεύει, η μελωδία πλαισιώνεται από ισοκράτημα, συνεπώς η χορωδία χρησιμοποιεί δύο μόνο φωνές (ΤΒ).
Τα γενικά χαρακτηριστικά της Χορωδίας Αγίου Αλεξάνδρου είναι η ορθόφωνη εκτέλεση, η μουσική και ρυθμική ακρίβεια, η τονική σταθερότητα και η πιστή μουσική ερμηνεία των συνθέσεων που περιλαμβάνονται στο αρχείο της, οι οποίες αποτελούν πολιτιστική κληρονομιά του Παλαιού Φαλήρου και της ευρύτερης περιοχής των Αθηνών. Η χορωδία χρησιμοποιεί μια παράδοση που εγκαινίασε και δίδαξε προσωπικά ο Παναγιώτης Γεωργίου (1915–1984), προσωπικός φίλος και συνεργάτης του Μανώλη Καλομοίρη, συνθέτης και καθηγητής του Εθνικού Ωδείου. Καθώς οι συνθέσεις του Γεωργίου είναι ιδιαίτερα προσφιλείς στο εκκλησίασμα και διακρίνονται για τη μουσική τους πληρότητα, η Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου τις χρησιμοποιεί κατεξοχήν.
Ιστορική διαδρομή
Είναι άγνωστο αν και κατά πόσο συγκεκριμένες προσωπικότητες επέδρασαν στην υιοθέτηση της πολυφωνικής μουσικής εντός του Αγίου Αλεξάνδρου ήδη από το αρχικό οικοδόμημα του ναού που θεμελιώθηκε το 1916. Η μουσική της πρώτη αυτής εποχής του ναού του Αγίου Αλεξάνδρου πιθανότατα βασίστηκε στις μεταγραφές Σακελλαρίδη και αργότερα στις τρίφωνες συνθέσεις του, για να οδηγηθεί ακόμα πιο μετά στις τετράφωνες συνθέσεις διαφόρων μουσουργών. Πάντως, σημαντικές προσωπικότητες είναι βέβαιο ότι επέδρασαν σε μια μουσικά φροντισμένη λατρεία, καθώς διέμειναν ή επισκέπτονταν το Παλαιό Φάληρο: ο Μανώλης Καλομοίρης (1883–1962), ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος, ο Κωστής Παρθένης που φιλοτέχνησε εμβληματικά έργα για τον ναό και πολλοί άλλοι. Στην Αθήνα και τους γύρω δήμους μεσουρανούσαν οι συνθέσεις Σακελλαρίδη, οι οποίες επέτρεπαν την ευρεία συμμετοχή του εκκλησιάσματος στη λατρεία μέσω μιας αυτοσχέδιας καλλιφωνίας που κατέληγε σε δίφωνες, ακόμα και τρίφωνες αρμονικές σχέσεις. Φαίνεται, πάντως, πολύ πιθανό ότι η κοινωνία των Αθηνών και του Παλαιού Φαλήρου (το οποίο υπαγόταν διοικητικά στην Μητρόπολη Αθηνών) ακολούθησε τη γενικευμένη αυτή μουσική τάση και τον χαρακτηριστικό εκφραστή της, την πολυφωνική μουσική, εντός του ναού του Αγίου Αλεξάνδρου.
Σταθμό στη Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου αποτέλεσε ο διορισμός του Ιωάννη Κότορου ως λαμπαδάριου το 1942 και στη συνέχεια ως πρωτοψάλτη το 1964, θέση από την οποία και οδηγήθηκε σε παραίτηση το 2005. Ιδιαίτερα σημαντική είναι, επίσης, η σχέση του Κότορου με τον συνθέτη και Καθηγητή των Εκπαιδευτηρίων Χατζηκωνσταντίνου και του Εθνικού Ωδείου, Παναγιώτη Γεωργίου (1915–1984), πολλά από τα έργα του οποίου γράφτηκαν για την Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου και ερμηνεύονται συστηματικά ως σήμερα από αυτήν, με διασημότερη όλων το τροπάριο της Κασσιανής, το σόλο του οποίου ερμήνευε από τη δεκαετία 1960 ως το 1983 η σοπράνο της χορωδίας Αφροδίτη (Αφρούλα) Οικονόμου.
Πολύ γρήγορα η Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου έγινε αποδεκτή από το εκκλησίασμα και αποτέλεσε αναπόσπαστο μέρος της λατρείας εντός του ναού του Αγίου Αλεξάνδρου. Στα δημοσιεύματα του τοπικού τύπου και στη συνείδηση της τοπικής κοινωνίας «η Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου», παγιώθηκε ως «η χορωδία του καθεδρικού της Ναού, υπό τον πρωτοψάλτη κ. Ιωάννη Κότορο...» Ενδεικτικό αυτής της αναγνώρισης είναι και ο μικρός χρυσός δίσκος διαμέτρου δύο περίπου εκατοστών —όσο το μέγεθος μιας χρυσής λύρας— ο οποίος έχει επικολληθεί στην επαργύρωση της μεγάλης εικόνας του Αγίου Αλεξάνδρου στο τέμπλο, ως ανάθημα της χορωδίας. Στην επιφάνειά του αναγράφεται «Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου Π. Φ. και φίλοι της».
Διακρίσεις
Κατά τη μακρά ιστορική της διαδρομή η χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου απέσπασε διάφορες διακρίσεις και παγιώθηκε στη συνείδηση της τοπικής κοινότητας. Ενδεικτικά σημειώνω τις εξής περιπτώσεις.
Το 1969 η Χορωδία Ιερού Ναού Αγίου Αλεξάνδρου Παλαιού Φαλήρου αξιολογήθηκε από μουσική επιτροπή της αρχιεπισκοπής Αθηνών, εντός του ναού της αγίας Ειρήνης επί της οδού Αιόλου, και αναδείχθηκε πρώτη, με μέλη της εξεταστικής επιτροπής τον Σπυρίδωνα Περιστέρη (1913–1998), τον Ευθύμιο, επίσκοπο Αχελώου (1929–) και άλλους. Στο τέλος του ίδιου έτους ο αρχιεπίσκοπος κοινοποιεί στο εκκλησιαστικό συμβούλιο του ναού του Αγίου Αλεξάνδρου το υπ. αριθμ. Φ. 237/7303/30–12–1969 πόρισμά του, το οποίο υπογράφει ο Ευθύμιος και επικροτεί τη μουσική ποιότητα της χορωδίας.
Το 1977 η χορωδία θα συμμετάσχει στην ηχογράφηση της Βυζαντινής Λειτουργίας του Παναγιώτη Γεωργίου από την ΕΜΙ και το ίδιο έτος θα κυκλοφορήσει ο ομώνυμος δίσκος με υποδειγματική ποιότητα μουσικής εκτέλεσης υπό την διεύθυνση του Παναγιώτη Γεωργίου.
Τον Σεπτέμβριο 1980 ο ηγούμενος της μονής Πάτμου θα βραβεύσει τη χορωδία και τον διευθυντή της Ιωάννη Κότορο κατά την επίσκεψη της χορωδίας από τις 23 ως τις 30 Σεπτεμβρίου του ίδιου έτους στην Πάτμο και τη συμμετοχή της στις εκεί μουσικές και θρησκευτικές εκδηλώσεις.
Κορύφωση για την αποδοχή της χορωδία από την ελλαδική εκκλησιαστική διοίκηση αποτελεί η απονομή του Χρυσού Σταυρού του Αποστόλου Παύλου στον Ιωάννη Κότορο, το Σάββατο 5 Φεβρουαρίου 2005 από τον αρχιεπίσκοπο Αθηνών Χριστόδουλο, κατά τον πανηγυρικό εσπερινό της ίδιας μέρας στον Καθεδρικό ναό των Αθηνών.
Σύγχρονη πορεία
Παρά την μακρά ιστορική της διαδρομή και την αδιάκοπη μουσική προσφορά στην τοπική παράδοση του Φαλήρου και της ευρύτερης περιοχής των Αθηνών, η Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου αντιμετωπίζει μετά το 2006 και ως σήμερα ένα αρκετά δυσμενές κλίμα, λόγω αλλαγής ψαλτών και εκκλησιαστικής διοίκησης. Οι αρμοδιότητές της περιορίστηκαν μόνο στη δεύτερη Θεία Λειτουργία και στην ερμηνεία του τροπαρίου της Κασσιανής του Γεωργίου μόνο κάθε δεύτερο έτος. Και παρά τη μουσική παράδοση του Φαλήρου και της χορωδίας του, ο ναός μετατρέπεται σταδιακά σε ανατολίτικο τέμενος. Παρά τις δυσκολίες, από τον Σεπτέμβριο 2010 ως τον Δεκέμβριο 2011 η Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου ανανεώθηκε για τρίτη φορά στην ιστορική της διαδρομή και αριθμεί σήμερα 33 τακτικά, μη αμειβόμενα μέλη, πέραν των κατά καιρούς φιλικών συμμετοχών από μέλη άλλων χορωδιών. Ξαναοργανώθηκαν οι μουσικές πρόβες που γίνονται καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους και συστήθηκαν δωρεάν τμήματα Θεωρίας της Μουσικής και Solfège όλων των επιπέδων, με στόχο την απόκτηση πρώτης ανάγνωσης (prima vista), ενώ παράλληλα πραγματοποιήθηκαν μουσικές δράσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Η πιο πρόσφατη εμφάνιση της Χορωδίας εκτός του ναού του Αγίου Αλεξάνδρου έγινε πέρυσι τον Φεβρουάριο στην Πάλμα της Μαγιόρκα, όπου η χορωδία έδωσε ένα μικρό κονσέρτο ελληνικής εκκλησιαστικής πολυφωνικής μουσικής για τα παιδιά της πόλης που πάσχουν από καρκίνο, και υπηρέτησε την ελληνική ορθόδοξη λειτουργία την επόμενη ημέρα με τον Μητροπολίτη Ισπανίας και Πορτογαλίας.
Φέτος η Χορωδία συμπληρώνει 70 ολόκληρα χρόνια από την ίδρυσή της το 1943. Σήμερα μπορεί να ακούσει κανείς τη Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου στον ναό κάθε Κυριακή, από τις 10.30 ως τις 12.00 το πρωί, στη δεύτερη Θεία Λειτουργία και μόνο για το διάστημα από την πρώτη Κυριακή του Νοεμβρίου ως την Κυριακή των Βαΐων. Παρά τις συνεχείς προσπάθειες των μελών της αλλά και κατοίκων του Φαλήρου να επεκταθεί χωρίς καμία αμοιβή η δράση της εντός του ναού, η εκκλησιαστική διοίκηση αρνείται να ενισχύσει τη δράση της Χορωδίας Αγίου Αλεξάνδρου. Πρόσφατα δε απορρίφθηκε αίτημά της να τελέσει όλες τις ακολουθίες των Χαιρετισμών και του Ακάθιστου Ύμνου, παρά την άρτια μουσική της προετοιμασία.
Στόχο της χορωδίας για το αμέσως επόμενο διάστημα είναι η διάσωσή της και η επιπλέον μουσική της κατάρτιση. Όπως επίσης και η διάδοση στην Ευρώπη και την Αμερική της ελληνικής πολυφωνικής εκκλησιαστικής μουσικής ως εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς εντός του 2013 αναμένεται να κυκλοφορήσει και ένας ογκώδης ακαδημαϊκός τόμος με την έκδοση του αρχείου της.
Η προσέλευση νέων μελών είναι πάντοτε ευπρόσδεκτη, κυρίως στους νέους άνδρες 20–35 ετών, στους οποίους η Χορωδία προσφέρει εντελώς ΔΩΡΕΑΝ όλη τη μουσική προετοιμασία, χωρίς να χρειάζεται να προαπαιτούνται μουσικές γνώσεις. Μετά τη φοίτησή τους στη Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου μπορούν να δώσουν εξετάσεις σε οποιοδήποτε Ωδείο, ώστε να αποκτήσουν τα ανάλογα διπλώματα ευρωπαϊκής μουσικής. Πληροφορίες μπορεί να βρει κανείς στον ιστότοπο της χορωδίας www.stalexanderchoir.gr, ο οποίος ενημερώνεται εβδομαδιαία.
Η Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου είναι μία από τις ελάχιστες του είδους της. Οι περισσότερες αθηναϊκές εκκλησιαστικές χορωδίες ή παρήκμασαν και εξαφανίστηκαν ή καταργήθηκαν εξαιτίας ενός πλήθους παραγόντων. Μαζί τους καταστράφηκε και ένα πλούσιο αρχειακό μουσικό υλικό, άγνωστης ως σήμερα έκτασης και πολιτιστικής αξίας, από άγνοια ή σκοπιμότητα. Στην άκρη αυτού του νήματος επανάκτησης μιας παράδοσης 200 περίπου ετών στέκονται μουσικές προσωπικότητες Ελλήνων που έδρασαν στο Λονδίνο, τη Βιέννη, το Παρίσι, την Τεργέστη, την Οδησσό και όπου αλλού υπήρξαν Έλληνες. Και έγραψαν μουσική για τη λατρεία, και η μουσική τους έφτασε κάποια στιγμή ως την Αθήνα του 19ου αιώνα, σε ένα κράτος που παραπαίει ακόμα και σήμερα ανάμεσα στη διακρίβωση της ταυτότητάς του και τη συστηματική καταστροφή της πολιτιστικής του κληρονομιάς.
Ο Ναός Αγίου Αλεξάνδρου Παλαιού Φαλήρου είναι από τα θυρανοίξειά του το έτος 1917 μέχρι και σήμερα, ένας φάρος πίστης, ευλάβειας, πολιτισμού και τέχνης. Είναι άρρηκτα δεμένος με την τοπική κοινωνία, της οποίας τα βλέμματα στρέφονται διαρκώς σ’ αυτόν.
Οικοδομημένος στο οικόπεδο που απλόχερα δώρισε η Αγγελική Κοντοσταύλου για να τιμήσει τη μνήμη του πατέρα της Αλεξάνδρου, κοσμείται με τις μοναδικές εικόνες του Κωνσταντίνου Παρθένη που φιλοτεχνήθηκαν κατά το διάστημα 1918-1919, ενώ ο ναός στη σημερινή του μορφή είναι δημιούργημα των αρχιτεκτόνων Φαίδωνος και Έθελ Κυδωνιάτη.
Η Εκκλησιαστική του Χορωδία σημαδεύει κι αυτή τη διαδρομή του μέσα στον χώρο και τον χρόνο και δεν πρέπει να βρεθεί τίποτα που να ανακόψει την πορεία της, και να μην θιγεί το θρησκευτικό και πολιτιστικό της απόθεμα.
-Ο κ. Βασίλης Ευστρατίου Χατζηκωνσταντίνου είναι Πρόεδρος «Αρχείου Ιστορίας Π. Φαλήρου».
Μετά τη Μεταπολίτευση για δύο συνεχόμενες θητείες, δημοτικός σύμβουλος Π.Φ.
Αντιπρόεδρος της Αναπτυξιακής Εταιρείας Π.Φ. μέχρι την κατάργησή της το 2007.
Συλλέκτης αρχειακού υλικού που έχει σχέση με το Π.Φ.
Από το 2006 γράφει στον τοπικό τύπο, Φαληρικά ανάλεκτα.
Η οικογένειά του είχε στo Π. Φάληρο από το 1928 μέχρι την δεκαετία του 1980 τα «Εκπαιδευτήρια Χατζηκωνσταντίνου»
Γράφει ο
Βασίλης Χατζηκωνσταντίνου
Βασίλης Χατζηκωνσταντίνου
Η Τέχνη είναι μια τέτοια «δύναμη πολιτισμού», ας την ονομάσουμε έτσι, και μάλιστα η εκκλησιαστική μουσική την οποία επηρέασε το πλούσιο πολιτιστικό παρελθόν των Ελλήνων. Πόσο μάλιστα την εκκλησιαστική μουσική, η οποία κυρίως μετά την Άλωση ήρθε σε επαφή με τουρκικά, αραβικά και περσικά στοιχεία που, όπως ήταν και εδώ φυσικό, τα ενσωμάτωσε στην ερμηνεία των αρχαίων μελωδιών. Και αυτό αποτέλεσε με τη σειρά του μια από τις ελληνικές συγχρονίες της Τέχνης, τούτο οφείλουμε να το παραδεχτούμε. Ποια είναι, όμως, η σύγχρονη εικόνα της μουσικής στην ελλαδική Εκκλησία;
Η μουσική επένδυση της λατρείας σε έναν ελλαδικό ναό του ορθόδοξου δόγματος πραγματώνεται σήμερα —στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων— από δύο ανθρώπους, τους ιεροψάλτες ή απλά ψάλτες, αν και είναι σύνηθες φαινόμενο ο ένας και μόνος ψάλτης, ιδίως στην επαρχία. Η μουσική που κατά βάση χρησιμοποιείται είναι μονόφωνη a capella (χωρίς οργανική συνοδεία), συνήθως χωρίς το ισοκράτημα, τον κρατημένο δηλαδή μουσικό φθόγγο που παράγει ένας βοηθός ή μια ομάδα βοηθών γύρω από τον ψάλτη· ο κρατημένος αυτός φθόγγος, με κάποιες αλλαγές τονικού ύψους κατά περίπτωση, χρησιμεύει ως υπόκρουση στο μέλος που ερμηνεύει ο ψάλτης από το μικρόφωνο του αναλογίου. Το μουσικό ύφος της εκτέλεσης εξαρτάται από τις φωνητικές ικανότητες, τη μουσική παιδεία και γενικά την όλη προσωπικότητα του ερμηνευτή. Οι ψάλτες είναι σχεδόν αποκλειστικά άνδρες, εκτός σπανίων περιπτώσεων κατά τις οποίες στο αναλόγιο υπηρετούν και γυναίκες, μάλλον όμως ως βοηθοί, οι οποίες κατά τις επίσημες εορτές συνήθως αντικαθίστανται από άνδρες.
Κατ’ αυτόν τον τρόπο στελεχώνεται η εκκλησιαστική μουσική στη σύγχρονη Ελλάδα. Την τελευταία, όμως, εικοσαετία είναι ως έναν βαθμό διαδεδομένη και η χρήση του ηλεκτρονικού ή/και του ψηφιακού ισοκράτη, μιας πληκτροφόρου κατασκευής, με έκταση περίπου όσο και η οκτάβα, ή μιας ηλεκτρονικής οθόνης σε μέγεθος κινητού τηλεφώνου, αντίστοιχα. Προσαρμόζεται, συνήθως, με μια ελαφριά κατασκευή στο αναλόγιο, ώστε ο ψάλτης με το ένα του χέρι να εκτελεί το ισοκράτημα στο πληκτρολόγιο, συνδέεται με τη μικροφωνική εγκατάσταση του ναού και αντικαθιστά τη φυσική παρουσία του ισοκράτη– βοηθού ή της ομάδας των βοηθών. Σε αρκετούς ελλαδικούς ναούς απαντά ακόμα και ηχογραφημένη μουσική υπόκρουση που ακούγεται από το ηχοσύστημα όταν δεν τελείται κάποια ακολουθία.
Ο ένας εκτελεστής-ψάλτης έχει συνήθως έντονα ένρινη προφορά και χρησιμοποιεί φθόγγους λαρυγγικής χροιάς, όπως επίσης και μελωδίες που ερμηνεύονται πολλές φορές από μνήμης ή είναι παραλλαγμένες από τον ίδιο. Στην Ελλάδα το είδος αυτό της μουσικής είναι γενικά γνωστό ως βυζαντινή μουσική· ο όρος, όμως, αυτός καθώς και το παλαιογραφικό και φιλολογικό υπόβαθρο που απαιτούνται για την κατανόησή του είναι παράγοντες πολύ πιο σύνθετοι και σοβαροί από ότι η εκτέλεση χρηστικών ύμνων που απαιτεί η λατρεία εντός του ναού. Συνεπώς, η βυζαντινή μουσική μπορεί να γίνει αντικείμενο μελέτης μόνο ως σύνθετος πολιτισμικός παράγοντας, παρά τις αυτοσχέδιες προσπάθειες των ψαλτών, και τούτο πραγματοποιείται σε σημαντικά ερευνητικά κέντρα, τα διασημότερα των οποίων βρίσκονται εκτός Ελλάδας.
Συνοπτικά, οι δύο ψάλτες (ή ο ένας και μόνος), η περιορισμένη χρήση βοηθών και η σταδιακή εμφάνιση μουσικών υποκατάστατων είναι σε γενικές γραμμές τα χαρακτηριστικά της μουσικής υποδομής που χαρακτηρίζει τους ελλαδικούς ναούς. Όπως είναι προφανές, η επένδυση της λατρείας με τα χαρακτηριστικά που μόλις περιγράφηκαν μαρτυρεί σοβαρότατη πολιτισμική παρακμή και πλήττει χωρίς καμιά αίσθηση ευθύνης των εμπλεκόμενων τον ελληνικό μουσικό πολιτισμό.
Απέναντι στη μουσική που ερμηνεύει ο ένας και μόνος εκτελεστής στέκει η χορωδιακή λατρευτική μουσική, μονόφωνη (με μια και μόνη μελωδική γραμμή και με ή χωρίς ισοκράτημα) είτε πολύφωνη (με πολλές μελωδικές γραμμές που ηχούν ταυτόχρονα και δίνουν την αίσθηση της αρμονίας). Τη μουσική αυτή ερμηνεύει η χορωδία, ο χορός κατά τον παλαιότερο όρο, που πλαισιώνει είτε τον δεξιό ψάλτη, τον πρωτοψάλτη, ή/και τον αριστερό, τον λαμπαδάριο· συνήθως, όμως, η χορωδία απαντά στο δεξιό αναλόγιο, άρα οργανώνεται και διευθύνεται από τον ίδιο τον πρωτοψάλτη ή από όποιον αυτός ή το εκκλησιαστικό συμβούλιο του ναού ορίζει. Η χορωδία αποτελείται από πιστούς, όχι απαραίτητα ενορίτες, οι οποίοι έχουν την επιθυμία να ψάλουν, να αποδώσουν δηλαδή λιγότερο ή περισσότερο τεχνικά κάποιο από τα λατρευτικά μέλη ή να αναγνώσουν τα απαγγελλόμενα μέρη, όπως το Πιστεύω και το Πάτερ ημών. Είναι προφανές ότι το μουσικό ύφος εξαρτάται και εδώ από τις προτιμήσεις του ψάλτη και της διοίκησης του ναού, αλλά η ύπαρξη της χορωδίας δίνει τη δυνατότητα συμμετοχής στη λατρεία περισσότερων του ενός ερμηνευτών, μια διαδικασία που μπορούμε να πούμε ότι μεταφέρει τους πιστούς στο αναλόγιο.
Αρκετοί, λοιπόν, από τους Έλληνες μουσικούς που έφτασαν στη Δύση ήδη από την Άλωση και κατά τους επόμενους αιώνες που φτάνουν ως τον Διαφωτισμό, μετανάστευσαν στη Ρώμη, τη Βιέννη, το Παρίσι, την Τεργέστη, την Οδησσό, το Λονδίνο και άλλες πόλεις, τις οποίες έκαναν δική τους πατρίδα μέχρι την Ανεξαρτησία και ακόμα πιο μετά. Ο Μανουήλ Γαζής (15ος αι.), ο Ιωάννης Πλουσιαδηνός (1429–c. 1500), ο Ιερώνυμος Tραγωδιστής από την Κύπρο (c. 1560), ο Κωνσταντίνος Αγαθόφρων Νικολόπουλος (1786–1841), ο Άνθιμος Νικολαΐδης (τέλη 18ου αι.–1865), ο Ιωάννης Χαβιαράς (1802;–πριν το 1875) και άλλοι πολλοί αποτέλεσαν τους προδρόμους ή τους μαθητές μιας μουσικής που εξέλιξε το παλιό μονόφωνο μέλος του ελληνορθόδοξου λειτουργικού τυπικού και οδήγησε κατά τον 19ο και τον 20ό αιώνα σε ένα πλούσιο σώμα χειρογράφων —λιγότερο εκδόσεων— ελληνικής εκκλησιαστικής πολυφωνικής μουσικής. Η άγνωστη αυτή πολιτιστική παραγωγή, πέρα από τη στενή της σχέση με την Εκκλησία, δεν έχει ποτέ ως τώρα ερευνηθεί συστηματικά ώστε να συνδεθεί με την ευρύτερη πολιτιστική παραγωγή και τα γράμματα της εποχής που έγιναν γνωστά κατά τον 20ό αιώνα ως Νεοελληνικός Διαφωτισμός.
Η ελληνική εκκλησιαστική πολυφωνική μουσική είναι, λοιπόν, καρπός του Νεοελληνικού Διαφωτισμού —όπως είναι γενικά η νεοελληνική διανόηση και οι πρώτες προσπάθειες να καθοριστεί η φυσιογνωμία της ελλαδικής Εκκλησίας—, και με τα χαρακτηριστικά αυτά θα φτάσει και στην Αθήνα. Από τα μέσα του 19ου αιώνα ως τις δεκαετίες 1960 και 1970 οι ναοί της πρωτεύουσας (και άλλων ελληνικών πόλεων) οργάνωναν και φιλοξενούσαν χορωδίες που ερμήνευαν τόσο τον μουσικό πλούτο της πολύφωνης (ή πολυφωνικής) μουσικής, όσο και τις λιτές συνθέσεις της μονόφωνης, επίσης ελληνικής μουσικής.
Μορφές όπως ο Αλέξανδρος Κατακουζηνός (1824–1892), ο Ιωάννης Σακελλαρίδης (1853–1938), ο Δημήτριος Ρόδιος (1862–1958), ο Θεμιστοκλής Πολυκράτης (1863–1926), ο Ελισαίος Γιαννίδης (Σταμάτης Σταματιάδης, 1865–1942), ο Αιμίλιος Ριάδης (1880–1935), ο Πλάτων Ρούγκας (1887–1966), ο Παναγιώτης Γλυκοφρύδης (1893–1944), ο Σπυρίδων Καψάσκης (1909–1967), ο Παναγιώτης Γεωργίου (1915–1984), ο Μιχάλης Αδάμης (Πειραιάς 1929–2013), ο Δημήτριος Δαπέργολας (1946–1996) και τόσοι άλλοι αφιέρωσαν τη ζωή τους στον εμπλουτισμό της εκκλησιαστικής μας μουσικής με αρμονικά ακούσματα. Η αρμονική αυτή οπτική της εκκλησιαστικής μας μουσικής θα αναζητήσει ακόμα και τη θεωρητική (φιλοσοφική και θεολογική) τεκμηρίωσή της, καθώς η Ελλάδα μετά την οθωμανική κυριαρχία θα αγωνιστεί για τη δημιουργία ενός νέου προσώπου που θα τοποθετούσε τη χώρα πλάι στα άλλα πολιτισμένα έθνη της Ευρώπης.
Στις παρακάτω γραμμές θα σκιαγραφήσω μια ζωντανή τοπική παράδοση που συνδέεται με τον απόηχο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού στην Ελλάδα, ακούει στο όνομα Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου Παλαιού Φαλήρου και συμπληρώνει φέτος τα 70 χρόνια από την ίδρυσή της.
Ταυτότητα
Στο Παλαιό Φάληρο μπορεί κανείς να κάνει ένα άλμα στον χρόνο κάθε Κυριακή από τον Νοέμβριο ως τον Απρίλιο και να απολαύσει τους ήχους μιας μουσικής που ηχούσε μέχρι την δεκαετία του 1980 στους περισσότερους ναούς των Αθηνών: μια ανδρική τετράφωνη χορωδία από νέους ανθρώπους, φοιτητές στην πλειοψηφία τους, που συνεχίζει αδιάκοπα την πολυφωνική παράδοση του ναού από το 1943 και ακόμη πιο παλιά (ίσως από το 1930), κυρίως όμως να βιώσει έντονα το θρησκευτικό συναίσθημα που καθηλώνει τον πιστό και οδηγεί σε πνευματική ανάταση. Η Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου είναι, συνεπώς, το κατά παράδοση μουσικό σχήμα που πλαισιώνει μετά το πρώτο τέταρτο του 20ού αιώνα ως σήμερα τη λατρεία εντός του ναού του Αγίου Αλεξάνδρου· υπεύθυνος της χορωδίας είναι πάντοτε ο πρωτοψάλτης του ναού, εκτός αν η εκκλησιαστική διοίκηση ορίσει κάποιον άλλον αντ’ αυτού, πάντοτε, όμως, με τη σύμφωνη γνώμη του πρωτοψάλτη.
Η Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου χρησιμοποιεί την a capella μουσική κυρίως της Αθηναϊκής και της Μεταπολεμικής Πολυφωνικής Εκκλησιαστικής Σχολής για τέσσερις (ΤΤΒΒ) και σπανιότερα για τρεις (ΤΤΒ) ανδρικές φωνές. Σε όλες τις μονόφωνες —τις λεγόμενες βυζαντινές— συνθέσεις που η χορωδία ερμηνεύει, η μελωδία πλαισιώνεται από ισοκράτημα, συνεπώς η χορωδία χρησιμοποιεί δύο μόνο φωνές (ΤΒ).
Τα γενικά χαρακτηριστικά της Χορωδίας Αγίου Αλεξάνδρου είναι η ορθόφωνη εκτέλεση, η μουσική και ρυθμική ακρίβεια, η τονική σταθερότητα και η πιστή μουσική ερμηνεία των συνθέσεων που περιλαμβάνονται στο αρχείο της, οι οποίες αποτελούν πολιτιστική κληρονομιά του Παλαιού Φαλήρου και της ευρύτερης περιοχής των Αθηνών. Η χορωδία χρησιμοποιεί μια παράδοση που εγκαινίασε και δίδαξε προσωπικά ο Παναγιώτης Γεωργίου (1915–1984), προσωπικός φίλος και συνεργάτης του Μανώλη Καλομοίρη, συνθέτης και καθηγητής του Εθνικού Ωδείου. Καθώς οι συνθέσεις του Γεωργίου είναι ιδιαίτερα προσφιλείς στο εκκλησίασμα και διακρίνονται για τη μουσική τους πληρότητα, η Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου τις χρησιμοποιεί κατεξοχήν.
Ιστορική διαδρομή
Είναι άγνωστο αν και κατά πόσο συγκεκριμένες προσωπικότητες επέδρασαν στην υιοθέτηση της πολυφωνικής μουσικής εντός του Αγίου Αλεξάνδρου ήδη από το αρχικό οικοδόμημα του ναού που θεμελιώθηκε το 1916. Η μουσική της πρώτη αυτής εποχής του ναού του Αγίου Αλεξάνδρου πιθανότατα βασίστηκε στις μεταγραφές Σακελλαρίδη και αργότερα στις τρίφωνες συνθέσεις του, για να οδηγηθεί ακόμα πιο μετά στις τετράφωνες συνθέσεις διαφόρων μουσουργών. Πάντως, σημαντικές προσωπικότητες είναι βέβαιο ότι επέδρασαν σε μια μουσικά φροντισμένη λατρεία, καθώς διέμειναν ή επισκέπτονταν το Παλαιό Φάληρο: ο Μανώλης Καλομοίρης (1883–1962), ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος, ο Κωστής Παρθένης που φιλοτέχνησε εμβληματικά έργα για τον ναό και πολλοί άλλοι. Στην Αθήνα και τους γύρω δήμους μεσουρανούσαν οι συνθέσεις Σακελλαρίδη, οι οποίες επέτρεπαν την ευρεία συμμετοχή του εκκλησιάσματος στη λατρεία μέσω μιας αυτοσχέδιας καλλιφωνίας που κατέληγε σε δίφωνες, ακόμα και τρίφωνες αρμονικές σχέσεις. Φαίνεται, πάντως, πολύ πιθανό ότι η κοινωνία των Αθηνών και του Παλαιού Φαλήρου (το οποίο υπαγόταν διοικητικά στην Μητρόπολη Αθηνών) ακολούθησε τη γενικευμένη αυτή μουσική τάση και τον χαρακτηριστικό εκφραστή της, την πολυφωνική μουσική, εντός του ναού του Αγίου Αλεξάνδρου.
Σταθμό στη Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου αποτέλεσε ο διορισμός του Ιωάννη Κότορου ως λαμπαδάριου το 1942 και στη συνέχεια ως πρωτοψάλτη το 1964, θέση από την οποία και οδηγήθηκε σε παραίτηση το 2005. Ιδιαίτερα σημαντική είναι, επίσης, η σχέση του Κότορου με τον συνθέτη και Καθηγητή των Εκπαιδευτηρίων Χατζηκωνσταντίνου και του Εθνικού Ωδείου, Παναγιώτη Γεωργίου (1915–1984), πολλά από τα έργα του οποίου γράφτηκαν για την Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου και ερμηνεύονται συστηματικά ως σήμερα από αυτήν, με διασημότερη όλων το τροπάριο της Κασσιανής, το σόλο του οποίου ερμήνευε από τη δεκαετία 1960 ως το 1983 η σοπράνο της χορωδίας Αφροδίτη (Αφρούλα) Οικονόμου.
Πολύ γρήγορα η Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου έγινε αποδεκτή από το εκκλησίασμα και αποτέλεσε αναπόσπαστο μέρος της λατρείας εντός του ναού του Αγίου Αλεξάνδρου. Στα δημοσιεύματα του τοπικού τύπου και στη συνείδηση της τοπικής κοινωνίας «η Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου», παγιώθηκε ως «η χορωδία του καθεδρικού της Ναού, υπό τον πρωτοψάλτη κ. Ιωάννη Κότορο...» Ενδεικτικό αυτής της αναγνώρισης είναι και ο μικρός χρυσός δίσκος διαμέτρου δύο περίπου εκατοστών —όσο το μέγεθος μιας χρυσής λύρας— ο οποίος έχει επικολληθεί στην επαργύρωση της μεγάλης εικόνας του Αγίου Αλεξάνδρου στο τέμπλο, ως ανάθημα της χορωδίας. Στην επιφάνειά του αναγράφεται «Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου Π. Φ. και φίλοι της».
Διακρίσεις
Κατά τη μακρά ιστορική της διαδρομή η χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου απέσπασε διάφορες διακρίσεις και παγιώθηκε στη συνείδηση της τοπικής κοινότητας. Ενδεικτικά σημειώνω τις εξής περιπτώσεις.
Το 1969 η Χορωδία Ιερού Ναού Αγίου Αλεξάνδρου Παλαιού Φαλήρου αξιολογήθηκε από μουσική επιτροπή της αρχιεπισκοπής Αθηνών, εντός του ναού της αγίας Ειρήνης επί της οδού Αιόλου, και αναδείχθηκε πρώτη, με μέλη της εξεταστικής επιτροπής τον Σπυρίδωνα Περιστέρη (1913–1998), τον Ευθύμιο, επίσκοπο Αχελώου (1929–) και άλλους. Στο τέλος του ίδιου έτους ο αρχιεπίσκοπος κοινοποιεί στο εκκλησιαστικό συμβούλιο του ναού του Αγίου Αλεξάνδρου το υπ. αριθμ. Φ. 237/7303/30–12–1969 πόρισμά του, το οποίο υπογράφει ο Ευθύμιος και επικροτεί τη μουσική ποιότητα της χορωδίας.
Το 1977 η χορωδία θα συμμετάσχει στην ηχογράφηση της Βυζαντινής Λειτουργίας του Παναγιώτη Γεωργίου από την ΕΜΙ και το ίδιο έτος θα κυκλοφορήσει ο ομώνυμος δίσκος με υποδειγματική ποιότητα μουσικής εκτέλεσης υπό την διεύθυνση του Παναγιώτη Γεωργίου.
Τον Σεπτέμβριο 1980 ο ηγούμενος της μονής Πάτμου θα βραβεύσει τη χορωδία και τον διευθυντή της Ιωάννη Κότορο κατά την επίσκεψη της χορωδίας από τις 23 ως τις 30 Σεπτεμβρίου του ίδιου έτους στην Πάτμο και τη συμμετοχή της στις εκεί μουσικές και θρησκευτικές εκδηλώσεις.
Κορύφωση για την αποδοχή της χορωδία από την ελλαδική εκκλησιαστική διοίκηση αποτελεί η απονομή του Χρυσού Σταυρού του Αποστόλου Παύλου στον Ιωάννη Κότορο, το Σάββατο 5 Φεβρουαρίου 2005 από τον αρχιεπίσκοπο Αθηνών Χριστόδουλο, κατά τον πανηγυρικό εσπερινό της ίδιας μέρας στον Καθεδρικό ναό των Αθηνών.
Σύγχρονη πορεία
Παρά την μακρά ιστορική της διαδρομή και την αδιάκοπη μουσική προσφορά στην τοπική παράδοση του Φαλήρου και της ευρύτερης περιοχής των Αθηνών, η Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου αντιμετωπίζει μετά το 2006 και ως σήμερα ένα αρκετά δυσμενές κλίμα, λόγω αλλαγής ψαλτών και εκκλησιαστικής διοίκησης. Οι αρμοδιότητές της περιορίστηκαν μόνο στη δεύτερη Θεία Λειτουργία και στην ερμηνεία του τροπαρίου της Κασσιανής του Γεωργίου μόνο κάθε δεύτερο έτος. Και παρά τη μουσική παράδοση του Φαλήρου και της χορωδίας του, ο ναός μετατρέπεται σταδιακά σε ανατολίτικο τέμενος. Παρά τις δυσκολίες, από τον Σεπτέμβριο 2010 ως τον Δεκέμβριο 2011 η Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου ανανεώθηκε για τρίτη φορά στην ιστορική της διαδρομή και αριθμεί σήμερα 33 τακτικά, μη αμειβόμενα μέλη, πέραν των κατά καιρούς φιλικών συμμετοχών από μέλη άλλων χορωδιών. Ξαναοργανώθηκαν οι μουσικές πρόβες που γίνονται καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους και συστήθηκαν δωρεάν τμήματα Θεωρίας της Μουσικής και Solfège όλων των επιπέδων, με στόχο την απόκτηση πρώτης ανάγνωσης (prima vista), ενώ παράλληλα πραγματοποιήθηκαν μουσικές δράσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Η πιο πρόσφατη εμφάνιση της Χορωδίας εκτός του ναού του Αγίου Αλεξάνδρου έγινε πέρυσι τον Φεβρουάριο στην Πάλμα της Μαγιόρκα, όπου η χορωδία έδωσε ένα μικρό κονσέρτο ελληνικής εκκλησιαστικής πολυφωνικής μουσικής για τα παιδιά της πόλης που πάσχουν από καρκίνο, και υπηρέτησε την ελληνική ορθόδοξη λειτουργία την επόμενη ημέρα με τον Μητροπολίτη Ισπανίας και Πορτογαλίας.
Φέτος η Χορωδία συμπληρώνει 70 ολόκληρα χρόνια από την ίδρυσή της το 1943. Σήμερα μπορεί να ακούσει κανείς τη Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου στον ναό κάθε Κυριακή, από τις 10.30 ως τις 12.00 το πρωί, στη δεύτερη Θεία Λειτουργία και μόνο για το διάστημα από την πρώτη Κυριακή του Νοεμβρίου ως την Κυριακή των Βαΐων. Παρά τις συνεχείς προσπάθειες των μελών της αλλά και κατοίκων του Φαλήρου να επεκταθεί χωρίς καμία αμοιβή η δράση της εντός του ναού, η εκκλησιαστική διοίκηση αρνείται να ενισχύσει τη δράση της Χορωδίας Αγίου Αλεξάνδρου. Πρόσφατα δε απορρίφθηκε αίτημά της να τελέσει όλες τις ακολουθίες των Χαιρετισμών και του Ακάθιστου Ύμνου, παρά την άρτια μουσική της προετοιμασία.
Στόχο της χορωδίας για το αμέσως επόμενο διάστημα είναι η διάσωσή της και η επιπλέον μουσική της κατάρτιση. Όπως επίσης και η διάδοση στην Ευρώπη και την Αμερική της ελληνικής πολυφωνικής εκκλησιαστικής μουσικής ως εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς εντός του 2013 αναμένεται να κυκλοφορήσει και ένας ογκώδης ακαδημαϊκός τόμος με την έκδοση του αρχείου της.
Η προσέλευση νέων μελών είναι πάντοτε ευπρόσδεκτη, κυρίως στους νέους άνδρες 20–35 ετών, στους οποίους η Χορωδία προσφέρει εντελώς ΔΩΡΕΑΝ όλη τη μουσική προετοιμασία, χωρίς να χρειάζεται να προαπαιτούνται μουσικές γνώσεις. Μετά τη φοίτησή τους στη Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου μπορούν να δώσουν εξετάσεις σε οποιοδήποτε Ωδείο, ώστε να αποκτήσουν τα ανάλογα διπλώματα ευρωπαϊκής μουσικής. Πληροφορίες μπορεί να βρει κανείς στον ιστότοπο της χορωδίας www.stalexanderchoir.gr, ο οποίος ενημερώνεται εβδομαδιαία.
Η Χορωδία Αγίου Αλεξάνδρου είναι μία από τις ελάχιστες του είδους της. Οι περισσότερες αθηναϊκές εκκλησιαστικές χορωδίες ή παρήκμασαν και εξαφανίστηκαν ή καταργήθηκαν εξαιτίας ενός πλήθους παραγόντων. Μαζί τους καταστράφηκε και ένα πλούσιο αρχειακό μουσικό υλικό, άγνωστης ως σήμερα έκτασης και πολιτιστικής αξίας, από άγνοια ή σκοπιμότητα. Στην άκρη αυτού του νήματος επανάκτησης μιας παράδοσης 200 περίπου ετών στέκονται μουσικές προσωπικότητες Ελλήνων που έδρασαν στο Λονδίνο, τη Βιέννη, το Παρίσι, την Τεργέστη, την Οδησσό και όπου αλλού υπήρξαν Έλληνες. Και έγραψαν μουσική για τη λατρεία, και η μουσική τους έφτασε κάποια στιγμή ως την Αθήνα του 19ου αιώνα, σε ένα κράτος που παραπαίει ακόμα και σήμερα ανάμεσα στη διακρίβωση της ταυτότητάς του και τη συστηματική καταστροφή της πολιτιστικής του κληρονομιάς.
Ο Ναός Αγίου Αλεξάνδρου Παλαιού Φαλήρου είναι από τα θυρανοίξειά του το έτος 1917 μέχρι και σήμερα, ένας φάρος πίστης, ευλάβειας, πολιτισμού και τέχνης. Είναι άρρηκτα δεμένος με την τοπική κοινωνία, της οποίας τα βλέμματα στρέφονται διαρκώς σ’ αυτόν.
Οικοδομημένος στο οικόπεδο που απλόχερα δώρισε η Αγγελική Κοντοσταύλου για να τιμήσει τη μνήμη του πατέρα της Αλεξάνδρου, κοσμείται με τις μοναδικές εικόνες του Κωνσταντίνου Παρθένη που φιλοτεχνήθηκαν κατά το διάστημα 1918-1919, ενώ ο ναός στη σημερινή του μορφή είναι δημιούργημα των αρχιτεκτόνων Φαίδωνος και Έθελ Κυδωνιάτη.
Η Εκκλησιαστική του Χορωδία σημαδεύει κι αυτή τη διαδρομή του μέσα στον χώρο και τον χρόνο και δεν πρέπει να βρεθεί τίποτα που να ανακόψει την πορεία της, και να μην θιγεί το θρησκευτικό και πολιτιστικό της απόθεμα.
-Ο κ. Βασίλης Ευστρατίου Χατζηκωνσταντίνου είναι Πρόεδρος «Αρχείου Ιστορίας Π. Φαλήρου».
Μετά τη Μεταπολίτευση για δύο συνεχόμενες θητείες, δημοτικός σύμβουλος Π.Φ.
Αντιπρόεδρος της Αναπτυξιακής Εταιρείας Π.Φ. μέχρι την κατάργησή της το 2007.
Συλλέκτης αρχειακού υλικού που έχει σχέση με το Π.Φ.
Από το 2006 γράφει στον τοπικό τύπο, Φαληρικά ανάλεκτα.
Η οικογένειά του είχε στo Π. Φάληρο από το 1928 μέχρι την δεκαετία του 1980 τα «Εκπαιδευτήρια Χατζηκωνσταντίνου»
