Γράφει ο
Νίκος Καλλιακμάνης

Σήμερα η εξέλιξη των διαγνωστικών μέσων στην Ιατρική έχει αυξήσει το ‘προσδόκιμο επιβίωσης’ όπως και τη ‘διάρκεια της ζωής’. 3,7 % αύξηση τον τελευταίο αιώνα που διάγουμε, με στατιστικά στοιχεία 71 ετών για τους άντρες και 78 ετών για τις γυναίκες.

Προσδόκιμο ζωής: Ο μέσος όρος ετών που ένα άτομο αναμένεται να ζήσει σε έναν δεδομένο πληθυσμό.

Διάρκεια ζωής: Αναφέρεται στον μέγιστο αριθμό ετών που μπορεί να ζήσει ένα άτομο ενός είδους.

Η αύξηση αυτή οφείλεται κατά μεγάλο μέρος στη μείωση της βρεφικής θνησιμότητας.

Η έννοια και ο ορισμός του ηλικιωμένου ατόμου παραμένει ασαφής.

Έτσι οι περισσότεροι από εμάς έχουν ταυτίσει το «ηλικιωμένο άτομο» με τον οικονομικά ανενεργό πληθυσμό, δηλαδή τους συνταξιούχους.

Σήμερα, όμως, στις ανεπτυγμένες κυρίως χώρες, η πλειονότητα των εργαζομένων συνταξιοδοτείται στα 65 χρόνια του.

Έτσι ηλικιωμένο άτομο θεωρείται το άτομο με ηλικία άνω των 65.

Σήμερα το γήρας δεν θεωρείται νόσος.

Το γήρας αποτελεί μια σταδιακή έκπτωση των πνευματικών, σωματικών, ψυχικών, κοινωνικών ικανοτήτων του κάθε ανθρώπου.

Επέρχεται σαν αποτέλεσμα της βιολογικής φθοράς, καθιστώντας τον οργανισμό του ηλικιωμένου ατόμου επιρρεπή στις λοιμώξεις και διάφορες ασθένειες.

Οι επικρατέστερες θεωρίες ερμηνείες των μηχανισμών που συμμετέχουν στη γήρανση του κάθε οργανισμού είναι

1. Θεωρίες προγραμματισμού του κυττάρου
2. Θεωρίες φθοράς των κυττάρων

Η θεωρία προγραμματισμού του γήρατος αναφέρεται στη βράχυνση των ΤΕΛΟΜΕΡΩΝ του οργανισμού.

ΤΕΛΟΜΕΡΗ: ακραία τελικά τμήματα του DNA των κυττάρων.

Κάθε φορά που ένα κύτταρο διπλασιάζεται ένα μικρό τμήμα του DNA αποκόπτεται από το άκρο κάθε χρωμοσώματος και το τελoμερές βραχύνεται (όσο περισσότερο βραχύ καθίσταται το τελομερές τόσο περισσότερο επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίον το κάθε κύτταρο εκφράζει το γενετικό υλικό και έχει σαν τελική κατάληξη τη γήρανση των κυττάρων).

Η θεωρία φθοράς αναφέρεται στις ελεύθερες ρίζες.

Οι ελεύθερες ρίζες αποτελούν πολύ δραστικά μόρια τα οποία μπορούν να προσδεθούν σε συστατικά του κυττάρου, καταστρέφοντάς αυτά.

Οι ελεύθερες αυτές ρίζες προέρχονται από το περιβάλλον (ακτινοβολία Χ – ηλιακή ακτινοβολία, ραδιενέργεια, χημικά προϊόντα).

Προσλαμβάνονται από το νερό και τη τροφή, παράγονται στο σώμα κατά τις χημικές αντιδράσεις.

Η πλειονότητα των ελεύθερων ριζών στον ανθρώπινο οργανισμό προέρχεται από τις ενδογενείς αντιδράσεις.

Οι ελεύθερες ρίζες εκτός από τον καθοριστικό ρόλο στη συνολική γήρανση του οργανισμού έχουν ενοχοποιηθεί για διάφορες ασθένειες (αρτηριοσκλήρωση, νεοπλασίες, νόσος Alzheimer, καταρράκτης οφθαλμών, οστεοαρθρίτιδα, ανοσολογική ανεπάρκεια).

Οι βλάβες που προκαλούνται από τις ελεύθερες ρίζες στον οργανισμό δεν περιορίζονται στη μεμβράνη του κυττάρου και στις πρωτεΐνες αλλά επεκτείνονται και στο  DNA «βομβαρδίζοντας» αυτό.

Το φυσιολογικό κύτταρο έχει συστήματα και αλάθητη ικανότητα ‘επισκευής’ των βλαβών αυτών.

Έτσι η μέγιστη διάρκεια ζωής του ανθρώπου είναι σχεδόν διπλάσια από του πιθήκου (χιμπατζή) επειδή η ικανότητα ‘διόρθωσης’ του ανθρώπου είναι πιο αποτελεσματική εκείνης του χιμπατζή.

Άλλη κατάταξη του φαινομένου της γήρανσης είναι ο διαχωρισμός αυτής σε ΠΡΩΤΟΠΑΘΗΣ ή ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ και ΔΕΥΤΕΡΟΠΑΘΗΣ ή ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ.

Η φυσιολογική, πρωτοπαθής γήρανση έχει σχέση με την έκπτωση των σωματικών και πνευματικών λειτουργιών του ατόμου, μείωση της κοινωνικής προσαρμογής αυτού.

Η δευτεροπαθής, παθολογική γήρανση αφορά στην ανικανότητα των ηλικιωμένων ατόμων μετά από την προσβολή τραυματισμού ή ασθένειας.

Τελειώνοντας οφείλω να αναφέρω τα χαρακτηριστική ρήση του αείμνηστου συγγραφέα και δημοσιογράφου ΧΡΗΣΤΟΥ ΠΑΣΑΛΑΡΗ: «ΤΑ ΓΗΡΑΤΕΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΡΟΠΟΣ ΖΩΗΣ!!!»

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΗΡΑΤΟΣ

Οι αναφορές για το γήρας προϋποθέτουν την ύπαρξη της νεότητας, αφού νεότητα και γήρας είναι οι δύο αντίθετες και συμπληρωματικές φάσεις του ανθρώπινου βίου.

Το γήρας και οι μεγάλες ηλικίες έχουν αποτελέσει σημείο αναφοράς στην καλλιτεχνική, ζωγραφική, τέχνη, αγιογραφία, όλες τις προηγούμενες εποχές.

Τις ονομασίες των ηλικιακών φάσεων του ανθρώπινου βίου στο Βυζάντιο, οι συγγραφείς τις κληρονόμησαν δια μέσου παλαιότερων κειμένων από τους αρχαίους συγγραφείς, από τα συστήματα που ανέπτυξαν. Οι Έλληνες φιλόσοφοι, στηριζόμενοι στα μαθηματικά, την αστρολογία, σπουδή των βιολογικών φαινομένων, τα οποία επηρεάζουν τον οργανισμό του ανθρώπου.

Έτσι το πυθαγόρειο σύστημα διαιρεί τον βίο του κάθε ανθρώπου σε 4 ηλικίες με διάρκεια είκοσι ετών την κάθε μία (παις – νεανίσκος – νεανίας – γέρων).

Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή ο άνθρωπος αποτελεί μικρογραφία του κόσμου και είναι σύμμετρος προς τις 4 εποχές του έτους (άνοιξη, θέρος, μετόπωρον, χειμών)

Κατά το Ιπποκράτειο σύστημα οι ηλικίες του κάθε ανθρώπου και η διάρκεια τους υπολογίζονται με το πολλαπλάσιο του ίδιου αριθμού, π.χ.: παιδιού μέχρι 7 ετών – παις έως 14 ετών – μειρακίου έως 21 ετών – νεανίσκου 28 ετών – ανήρ έως 49 ετών – πρεσβύτη έως 63 ετών – γέρων από 63 ετών και άνω.

Ειδικά η ηλικία των 14 ετών εθεωρείτο ότι νομιμοποιεί τις επιλογές περί μνηστείας του παιδιού όπως και τα 12-14 χρόνια ορίζονταν ως νόμιμη ηλικία γάμου για κορίτσια και αγόρια. Ειδικά η ηλικία των 12 ετών που παραπέμπει στη ζωή του Ιησού Χριστού σαν ηλικία επιδόσεων και επιτευγμάτων. Η ηλικία των 17 ετών θεωρείται επίσης πολύ παραγωγική.

Παράλληλα με τα παραπάνω, συνηθισμένες αναφορές περί γήρατος στην εποχή του Βυζαντίου οι διάφοροι συγγραφείς χρησιμοποιούσαν το φαινόμενο της ΤΡΙΧΟΦΥΙΑΣ για να ορίσουν το γήρας, δηλαδή η εμφάνιση και ανάπτυξη, κυρίως στο πρόσωπο, της τριχοφυΐας,  σήμαινε τη σταδιακή ωρίμανση του συνόλου του οργανισμού, και ήταν ένα οφθαλμοφανές κριτήριο ενηλικίωσης και χαρακτήριζε την ηλικία του κάθε ατόμου.

Έτσι ο ίουλος: τρυχοφυϊα κροτάφων, η υπήνη: τρίχωση άνω χείλους (μουστάκι), ο πώγων χαρακτηρίζουν όταν εμφανίζονται το μείρακα, ενώ ένα δασύτριχο γένι και πυκνό μουστάκι φέρει ο έφηβος.

Επίσης, οι αλλαγές που εμφανίζονται με την πάροδο του χρόνου στο τριχωτό της κεφαλής, ο σταδιακός αποχρωματισμός των μαλλιών μέχρι της πλήρους λεύκανσης τους δηλώνει τη γεροντική ηλικία (σχηματισμός φαλάκρας).

Οι διάφορες καταγραφές της ηλικίας και του θανάτου είναι ενδεικτικές για τη μακροβιότητα διακεκριμένων προσώπων ( βασιλείς, ιερείς, λόγιοι). Ειδικά οι αναφορές αυτές στους οσίους και αγίους της εκκλησίας μας είναι πληροφορίες που έχουν τον δικό της θαυμαστό μανδύα ρομαντικότητας, υπερβολής, μύθου.

Η ίδρυση των πρώτων γηροκομείων και άλλων ευαγών ιδρυμάτων κατά τη Βυζαντινή εποχή όπως και η μέριμνα των μοναστηριών και της Εκκλησίας για τη σίτιση και περίθαλψη των γερόντων κι άλλων αναξιοπαθούντων, αποδεικνύουν το πάγιο ενδιαφέρον της διατήρησης ενός προτύπου, μιας συμβολικής εικόνας ενάρετου, σοφού, σεβάσμιου γέροντα σε σχέση με την καθημερινότητα, φτώχεια, αρρώστια, αδυναμίας προς εργασία που εμφανίζονται ειδικά στις μεγάλες ηλικίες.

ΕΠΙΣΗΣ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΘΥΜΑΣΤΕ ΠΑΝΤΑ ΟΤΙ:

1. Η ζωή δεν μετριέται από τον αριθμό των αναπνοών και των χαπιών που παίρνουμε, αλλά από τις στιγμές που μας κόβουν την ανάσα.
2. Το ταξίδι της ζωής του καθενός από εμάς, δεν είναι να φτάσουμε στον τάφο με ασφάλεια!!! σε ένα καλοδιατηρημένο σώμα, αλλά κυρίως η καθημερινή αίσθηση και απόλαυση μικρών πραγμάτων, πράξεων (Μπράβο, τι ωραία μέρα – τι θαυμάσια ηλιόλουστη βόλτα)    

Ref: Γ. ΜΕΡΙΚΑΣ: Εσ. Υγεία κοινών. προστασία 3^η ηλικία

       Τ. Κουρέα – Κρεμαστινού: Διαχειρ. μειζ. προβλημάτων 3^η ηλικία

       George Carlin (1937 – 2008) περί γήρατος

       Ευτυχ. Παπαδοπούλου: Περί Γήρατος, Βυζαντ. Συμμ.  (2005)