Γράφει η
Μερόπη Σπυροπούλου

Μιά διαπίστωση, ποὺ ἔχει γίνει καθημερινὴ, σχεδὸν, ἐπωδὸς στὶς πολιτικὲς - καὶ ὄχι μόνο - συζητήσεις, εἶναι ἡ ἀποστασιοποίηση καὶ ἡ ἔλλειψη διαθέσεως τῶν ἄξιων πολιτῶν, στὸ νὰ συμμετάσχουν οὐσιαστικὰ σὲ ὅ, τι ὀνομάζουμε πολιτικὸ βίο τῆς χώρας μας. Συγχρόνως, ὑπάρχει μιά γενικευμένη ἀπογοήτευση καί μιά ἀπαξιωτικὴ θεώρηση «γιὰ ὅλους καὶ γιὰ ὅλα».

Νομίζω, λοιπόν, ὅτι ἡ ἐποχή μας εἶναι ἡ ἐποχὴ τοῦ ἀπογοητευμένου πολίτη. Κι αὐτό δέν ἀφορᾶ μόνο στήν οἰκονομική κατάσταση. Ὁ πολίτης διαπιστώνει ὅτι, σὲ μία χώρα μὲ δημοκρατικό, κατὰ τεκμήριο, πολίτευμα, τὸ «κράτος τοῦ δήμου» –  ἡ δύναμη καὶ ἐξουσία τοῦ λαοῦ – εἶναι μία οὐτοπία. Τὸ φαινόμενο δὲν περιορίζεται μόνο στὴν πατρίδα μας, ἀλλά, γιά πολλές καί διαφορετικές αἰτίες, μοιάζει νά ἔχει μία παγκόσμια ἐξάπλωση.

Σὲ μιά προσπάθεια νὰ σταχυολογήσουμε μερικές ἀπὸ τις αἰτίες τοῦ φαινομένου, δὲν μπορεῖ νὰ μὴν σταθοῦμε πρῶτα στὸ ἴδιο τὸ γεγονὸς ὅτι, ἡ Δημοκρατία, ὡς πολίτευμα, ὑπῆρξε ἀνθρώπινη ἐπινόηση, πού ἐφαρμόζεται στὴν πράξη ἀπὸ ἀνθρώπους, σὲ ἀνθρώπινα σύνολα. Κατὰ συνέπεια, εἶναι φυσικὸ νὰ ἐμπεριέχει, στὴν ἑκάστοτε ἐκδοχή της, ἀνθρώπινες ἀτέλειες καὶ ἀδυναμίες.

Ὅσο δὲ ὑπῆρχαν, στὴν Εὐρώπη, ὁλοκληρωτικὰ καθεστῶτα, οἱ πολίτες ποὺ ζοῦσαν σὲ χῶρες ὅπου ἴσχυαν δημοκρατικά πολιτεύματα εἶχαν ἕνα στοιχειῶδες μέτρο συγκρίσεως. Μποροῦσαν, ἀφ’ ἑνὸς νὰ διαπιστώσουν τὰ συγκριτικὰ πλεονεκτήματα τῆς Δημοκρατίας – ἀνεξαρτήτως τῶν κατὰ περίπτωση ποιοτικῶν χαρακτηριστικῶν της - καί ἀφ’ ἑτέρου, νά δείχνουν κάποια ἀνοχὴ καὶ ἐπιείκεια γιά τὶς ἐγγενεῖς μικρὲς ἢ μεγάλες ἀδυναμίες της.

Ἀπὸ τὴν στιγμή, ὅμως, πού, σὲ ὁλόκληρη τὴν Εὐρώπη, λίγο ἢ πολὺ, ἰσχύουν πιὰ δημοκρατικὰ πολιτεύματα, στὰ ὁποῖα ἐπικράτησε κυρίαρχη  ἡ μονοδιάστατη δόμηση τοῦ «οἰκονομικοῦ ἀνθρώπου», γίνεται ὅλο καὶ περισσότερο ἀντιληπτὸ ὅτι αὐτὸ τὸ πολίτευμα παραχαράχθηκε.

Ἡ προσπάθεια γιά στοιχειώδη καταγραφή τῶν αἰτίων τῆς ἀπογοήτευσης ὁδηγεῖ σὲ μιά ἐπιγραμματική κατηγοριοποίησή τους, ὅπως :

- Ὑπονόμευση τῶν θεσμῶν καὶ ἔκπτωση τῶν ἠθικῶν ἀξιῶν, μέσα ἀπὸ φαινομενικὰ «δημοκρατικές» διαδικασίες καὶ στὸ ὄνομα μιᾶς ἀπόλυτης ἀτομικῆς ἐλευθερίας.

- Δυνατότητα τῆς, ἀτιμωρητί, μή ἐφαρμογῆς - καταστρατηγήσεως τῶν νόμων ἀπό τούς πολίτες, πού καταλήγει σε ἀσυδοσία.   

- Κυριαρχία τῶν ἰσχυρῶν οἰκονομικῶν συμφερόντων καὶ ἀντίστοιχη δυνατότητα ἄμεσης καὶ ἔμμεσης ποδηγέτησης τῆς κοινῆς γνώμης, μέσα ἀπὸ  διαπλοκὴ μὲ τὰ Μέσα Μαζικῆς Ἐνημέρωσης.

- Ἐπαγγελματισμὸς τῶν πολιτικῶν, ἀναξιοπιστία τῶν λόγων τους, καὶ στάσεις ζωῆς ποὺ ὑπονομεύουν τὴν ἐκτίμηση τῶν πολιτῶν πρὸς αὐτούς, ἢ  τείνουν να ἀποτελέσουν παραδείγματα πρὸς μίμησι.  

- Ἔλλειψη ἀξιοκρατίας στὴν δημόσια ζωή.

- Κρούσματα γενικευμένης διαφθορᾶς καὶ σκάνδαλα.

- Ἐκβιασμοὶ ἀπὸ μειοψηφίες ἢ στρατευμένες συνδικαλιστικὲς συντεχνίες, πού καταλύουν τίς συντεταγμένες λειτουργίες τοῦ κράτους.

-Τεχνοκρατικὴ καὶ μονοσήμαντη χρησιμοθηρικὴ ἐκπαίδευση, στεῖρα ἀπὸ στοιχεῖα οὐσιαστικῆς ἀγωγῆς καί ἀνθρωπιστικῆς Παιδείας.

Τά ἀποτελέσματα ἀπό τά πιό πάνω ἤ κι ἀπό ἄλλα διαβρωτικά στοιχεῖα πού θά εἶχε κάποιος νά προσθέσει, ἀποτελοῦν τὶς κύριες αἰτίες ἐκφυλισμοῦ τῆς οὐσιαστικῆς ἔννοιας τῆς Δημοκρατίας.

***

Πέρα, ὅμως, ἀπὸ τὶς ἀποκαρδιωτικὲς διαπιστώσεις, τὸ ἐπεῖγον ζητούμενο εἶναι μία πρόταση, ἡ ὁποία, μέσα στὸ σκοτάδι τῆς σύγχρονης ἀγωνίας, θὰ δημιουργεῖ προοπτικὴ ἐλπίδας γιά καλύτερη ποιότητα Δημοκρατίας.

Ἂν δεχθοῦμε ὡς ἀξίωμα τὸ ὅτι «γιὰ τὴν λειτουργία μίας ἀληθινῆς δημοκρατίας ἀπαιτεῖται μία ὑγιὴς κοινωνία συνειδητοποιημένων πολιτῶν», θὰ πρέπει νὰ παραδεχθοῦμε καὶ τὸ ἀντίστροφο. Ὅτι, δηλαδὴ, «ἡ σωστὴ λειτουργία τῆς δημοκρατίας εἶναι ἀπαραίτητη προϋπόθεση γιὰ τὴν ὑγεία τῆς κοινωνίας καὶ τῆς κοινωνικῆς συμπεριφορᾶς τῶν πολιτῶν». Στὸ ἴδιο πλαίσιο, ἐντάσσεται καὶ τὸ ἀπόφθεγμα ὅτι, «κάθε λαὸς ἔχει τοὺς κυβερνῆτες ποὺ τοῦ ἀξίζουν», ἀφοῦ, σέ ὅλα τά δημοκρατικὰ καθεστῶτα, ὁ λαὸς ἐπιλέγει αύτοὺς πού θά τόν κυβερνήσουν.

Πῶς, λοιπόν, μπορεῖ νὰ δομηθεῖ μία ποιοτικὴ ἀλληλεπίδραση μεταξὺ ἡγετῶν καὶ πολιτῶν, ἡ ὁποία θὰ δώσει οὐσιαστικὴ ὑπόσταση στὴν Δημοκρατία;

Ἡ ἀπάντηση ἑδράζεται ἀναπόφευκτα στὸν χῶρο τῆς ἀγωγῆς και τῆς Παιδείας, ἀπὸ τὸν ὁποῖο ὅλα ξεκινοῦν καὶ στὸν ὁποῖο, τελικῶς, ὅλα ἀνάγονται. Μιά Παιδεία πού αρχίζει ἀπό τήν οίκογένεια, συνεχίζεται μέσα στήν εκπαιδευτική διαδικασία, ἀλλά συγκροτεῖται καί μέ ὅσα ἐρεθἰσματα καί πρότυπα ζωῆς προσλαμβάνει τό παιδί, καθώς μεγαλώνει καί γίνεται πολίτης, μέ δικαιώματα ἀλλά, ὁπωσδήποτε καί μέ ὑποχρεώσεις.

Ἡ Παιδεία θὰ διδάξει ὅτι ἡ Δημοκρατία ἀποτελεῖ μία καθημερινὴ προσπάθεια καὶ μία ἄγρυπνη ἐγρήγορση γιὰ ἕνα συνεχὲς γίγνεσθαι. Καί δὲν μπορεῖ νὰ ἐπιζήσει καὶ νὰ λειτουργήσει σωστά, χωρὶς νὰ τὴν στηρίζουν συνυπεύθυνοι συνειδητοὶ πολίτες. Συνειδητὸς δέ πολίτης εἶναι ὁ ἐνημερωμένος καί ἀπαιτητικός  πολίτης. Ἀπαιτητικὸς, ὅμως, πρῶτα ἀπὸ τὸν ἑαυτό του.

Μὲ τὴν Παιδεία θὰ γίνει, ἐπίσης, κατανοητὸ ὅτι, σὲ ἕνα καθεστώς «δημοκρατικό», τὸ μόνο ποὺ χρειάζεται γιὰ νὰ θριαμβεύσουν οἱ κακοὶ καὶ οἱ ἀνήθικοι, εἶναι νά μένουν ἀδιάφοροι καί ἀδρανεῖς οἱ ἐνάρετοι καί συνειδητοποιημένοι πολίτες, ἀπεμπολῶντας ἔτσι τά δικαιώματά τους.

Μόνον ὁ συνειδητός πολίτης νομιμοποιεῖται νὰ γίνει αὐστηρὰ ἀπαιτητικὸς καὶ ἀπὸ τοὺς ἡγέτες καί ἀντιπροσώπους του. Ὄχι γιὰ τὸ στενὸ δικό του  συμφέρον, ἀλλὰ ὡς ἐντολέας, ποὺ ἐνδιαφέρεται γιὰ τὸ γενικὸ καλὸ μιᾶς κοινωνίας στὴν ὁποία ζεῖ. Ὄχι μὲ νοοτροπία κατακτητὴ - πού ἁρπάζει καὶ φεύγει - ἀλλὰ ὡς δυναμικὸς συντελεστὴς τρόπου ζωῆς. Μέ ἐπίγνωση ὅτι, «δικαιώματα χωρὶς ὑποχρεώσεις» ὁδηγοῦν στὴν ἐξαχρείωση, καὶ ὅτι ἕνας δάσκαλος, γιά νά εἶναι καλός, πρέπει νὰ εἶναι πρῶτα καλὸς μαθητὴς. Τό ἴδιο κι ἕνας πολιτικὸς, γιά νά εἶναι καλός, πρέπει νὰ εἶναι πρῶτα καλὸς πολίτης.

*** 

Συμπερασματικά, γιά νά ὑπάρξει μιά προοπτική ἐλπίδας γιά μιά οὐσιαστική Δημοκρατία, ἡ ὁποία - παρά τά μειονεκτήματα καί τίς ἀδυναμίες της - παραμένει τό καλύτερο ἀπό τά πολιτικά συστήματα πού ἔχουν ἐφαρμοστεῖ, τό ζητούμενο εἶναι νά ὑπάρξουν  συνειδητοποιημένοι πολίτες. Τότε μόνο θά προκύψουν καί ἡγέτες ἄξιοι νά ὑπηρετήσουν τούς θεσμούς, μέ ἀγάπη γιά τήν πατρίδα.

Οἱ πραγματιστές γνωρίζουν ὅτι, μέσα σ’ αὐτό το καίριο ζητούμενο,  ἐλλοχεύει ἀνυποχώρητο κι ἕνα ἐπώδυνο ἐρώτημα, πού ἴσως καί νά ἀρκεῖ γιά νά θεωρηθοῦν ὅλα αὐτά ὡς οὐτοπικά καί ἀνέφικτα: «Ποιοί δάσκαλοι μποροῦν, στίς μέρες μας, νά ἐμπνεύσουν καί νά καλλιεργήσουν μιά τέτοια Παιδεία στίς ἐπερχόμενες γενιές;...».

Ἡ ἀπάντηση, βρίσκεται στήν διαχρονική διαπίστωση τοῦ Γκίλμπερτ Χάγιετ: «Δάσκαλοι δέν εἶναι μόνον οἱ ἐκπαιδευτικοί. Δάσκαλος εἶναι ὁ καθένας ἀπό ἐμᾶς, διότι στό περιβάλλον του, μέ τό  π α ρ ά δ ε ι γ μ ά  του, ἐμπνέει στάσεις καί πράξεις ζωῆς».