Γράφει ο
Νίκος Καλλιακμάνης

Πρώτες περιγραφές Σ.Α. έχουμε από το 1500 π.Χ. που αναφέρουν ανθρώπους με δύσπνοια και ωχρότητα προσώπου. 

Μετά από 3.000 χρόνια εμφανίστηκε ο όρος «χλώρωση» που αναφερότανε σε νέες γυναίκες (ειδικά καλόγριες) με ελαττωμένη πρόσληψη τροφής οι οποίες δεν περιείχαν σίδηρο, ενώ οι αυξημένες απώλειες αίματος κατά την έμμηνο ρύση επέτειναν την έλλειψη Fe.

Χλώρωση : Μορφή σιδηροπενικής αναιμίας.

Το έτος 1820 εντοπίζεται ότι το αίτιο της «χλώρωσης» ήταν η σιδηροπενία (έλλειψη Fe στο αίμα) και σαν φάρμακο δόθηκαν σκευάσματα Fe, με βελτίωση των συμπτωμάτων της «χλώρωσης».

Το έτος 1920 αναφέρεται για πρώτη φορά ο όρος «υπόχρωμη αναιμία» για μορφή αναιμίας την οποία εμφάνιζαν οι γυναίκες ηλικίας συνήθως άνω των 40 ετών, με πολλές εγκυμοσύνες, κακή διατροφή, παρατεταμένη έμμηνο ρύση.

Το έτος 1932 η χλώρωση και η υπόχρωμη αναιμία αποδείχθηκε ότι είναι η ίδια νόσος δηλαδή η ΣΙΔΗΡΟΠΕΝΙΚΗ ΑΝΑΙΜΙΑ η οποία χαρακτηρίζεται σήμερα σαν ΥΠΟΧΡΩΜΟΣ ΜΙΚΡΟΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΙΜΙΑ.

• Υποχρωμία : Μικρότερη της κανονικής περιεκτικότητα αιμοσφαιρίνης (Hb) στα ερυθρά αιμοσφαίρια του πλάσματος.
• Μικροκυτταρική : Η διάμετρος των ερυθρών αιμοσφαιρίων είναι μικρότερη του φυσιολογικού 6-7μm. Παρατηρείται στην – σιδεροπενική αναιμία – ομόζυγη και ετερόζυγη Μεσογειακή αναιμία – αναιμία χρόνιων νόσων.

ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ Σ.Α.

¼ του πληθυσμού του πλανήτη εμφανίζει Σ.Α. Ευάλωτος πληθυσμός είναι παιδιά προσχολικής ηλικίας και γυναίκες. Ιδιαίτερα συχνή στις αναπτυσσόμενες χώρες Ασίας και Αφρικής. Ελλάδα και Κύπρος 30% των παιδιών (6 μηνών → 5 ετών) έχουν Σ.Α.

Παιδιά 6 – 17 ετών εμφανίζουν σε ποσοστό 20% Σ.Α.

Η Σ.Α. εμφανίζεται πιο συχνά στα πρόωρα (λιγότερα αποθέματα Fe).

Ηλικία εμφάνισης Σ.Α. είναι : 1) Εφηβεία, 2) 6 μήνες – 2 έτος.

Έφηβοι και κυρίως τα νεαρά κορίτσια (απώλεια αίματος με την περίοδο) εμφανίζουν Σ.Α. (ανάπτυξη σώματος με γρήγορους ρυθμούς).

Ειδικά η ηλικία 1 – 2 χρόνων, εμφανίζει μεγαλύτερη πιθανότητα Σ.Α. γιατί στην ηλικιακή αυτή περίοδο ο ρυθμός ανάπτυξης του σώματος είναι ακόμα γρήγορος και ο Fe των τροφών ελαττώνεται.

Έτσι, τα άτομα που πρέπει να ελέγχοντια για Σ.Α. είναι :

• Βρέφη : 6 – 9 μηνών
• Παιδιά : 1 – 5 ετών και 5 – 12 ετών όπως και 14 – 20 ετών.
• Οι έγκυες γυναίκες πρέπει να κάνουν εξετάσεις αίματος τουλάχιστον μία φορά το χρόνο.

Για τον πλήρη έλεγχο της Σ.Α. πρέπει να γίνεται έλεγχος διατροφής του ατόμου – έλεγχος μεταβολισμού – φάρμακα τα οποία χρησιμοποιεί.

KINHTIKHFe

Αποτελεί απαραίτητο συστατικό για τη δημιουργία της αίμης (αίμη + σφαιρίνη = αιμοσφαιρίνη) ουσίας απαραίτητης για την σύνθεση της Hb η οποία περιέχεται μέσα στα ερυθρά αιμοσφαίρια (ουσία απόλυτα απαραίτητη για την λειτουργία του οργανισμού (ανταλλαγή αερίων 0₂ – C0₂ στους πνεύμονες και στην κυκλοφορία οξυγόνωσης αίματος (αρτηριακό αίμα με χαρακτηριστικό λαμπερό ερυθρό χρώμα περιέχει οξυγόνο, το φλεβικό με πιο σκούρα απόχρωση περιέχει C0₂).

Σύνολο Fe οργανισμού > 4gr (2-6gr) και εξαρτάται από το βάρος του σώματος και ποσού Hb αίματος.

Καθημερινά ποσόν Fe που αποβάλλεται 1 – 1,5mg (κόπρανα, δέρμα, ούρα).

Fe για την σύνθεση της Hb 25 – 30mg.

Προσλαμβανόμενο ποσό καθημερινά 1 – 2 mgr.

1mL πλήρους αίματος :

• Περιέχει 0,5mg Fe
• 500mg Fe υπάρχουν στις σιδηραποθήκες στις γυναίκες
• 1000mg Fe στους άνδρες
• 500mg Fe συνδέονται με πρωτεΐνες οργανισμού.

Από τα παραπάνω δεδομένα προκύπτει ότι οι ημερήσιες ανάγκες Fe είναι ίσες με τις φυσιολογικές απώλειες.

Έτσι το μεγαλύτερο μέρος των αναγκών σε Fe, καλύπτεται από την αποδόμηση (καταστροφή) των «γερασμένων» αιμοσφαιρίων [φυσιολογικός χρόνος επιβίωσης 120 ημέρες και μετά αυτά καταστρέφονται στο Δ.Ε.Σ. (ΔικτυοΕνδοθηλιακό Σύστημα και στον Σπλήνα) που περιέχουν αίμη από την διάσπαση της οποίας προκύπτει Fe. Ο Fe απαντάται σε αποθηκευμένη μορφή – φερριτίνη – αιμοσιδηρίνης) σε λειτουργική μορφή (αιμοσφαιρίνη – μυοσφαιρίνη και τρανσφερίνη : μορφή λειτουργικής μεταφοράς στους ιστούς του σώματος) (βλέπε Σχήμα 1).

Η κινητική του Fe περιέχει πληθώρα πρωτεϊνών του οργανισμού οι οποίες συμβάλλουν στην ομοιόσταση του Fe, από την απορρόφηση του από τον βλεννογόνο του εντέρου, κυκλοροφορία στο αίμα, αποθήκευση αυτού έως στις αποθήκες Fe του οργανισμού (30% του συνολικού Fe του οργανισμού).

Για να εκδηλωθεί η σιδηροπενική αναιμία πρέπει να εξαντληθούν οι αποθήκες Fe.

Ειδική μνεία πρέπει να γίνει για την ουσία ΕΨΙΔΙΝΗ η οποία φαίνεται ότι επιδρά στον μεταβολισμό (σιδηρορυθμιστικη ορμόνη) και την κινητική του Fe (βλέπε Σχήμα 1).

Η ΕΨΙΔΙΝΗ είναι πεπτίδιο που αποτελείται από 25 αμινοξέα εντοπίστηκε στα ούρα και πλάσμα ανθρώπου.

Παράγεται στα ηπατικά κύτταρα και σε μικρότερες ποσότητες συντίθεται από μικρόβια με ενεργοποιημένα ουδετερόφιλα.

In vitro έχει αντιμικροβιακή δραστικότητα.

Αποτελεί τον αρνητικό ρυθμιστή της μεταφοράς Fe στο λεπτό έντερο και στον πλακούντα ενισχύει την διατήρηση Fe στα μακροφάγα του σπληνός.

• Η ΥΠΟΞΙΑ
• Η ΑΝΑΙΜΙΑ
• ΦΛΕΓΜΟΝΕΣ (παραγωγή κυτοκίνων) ρυθμίζουν την κυκλοφορία της εψιδίνης (βλέπε σχήμα).

ΑΙΤΙΑ Σ.Α.

• Μειωμένη πρόσληψη Fe
• Διαταραχή απορρόφησης Fe
• Απώλειες Fe

Συχνότερα αίτια Σ.Α. είναι η μειωμένη, ελαττωμένη πρόσληψη Fe από τις τροφές ή η μειωμένη απορρόφηση αυτού από το έντερο.

Έτσι, ορισμένα νοσήματα προκαλούν Σ.Α. που οφείλεται στην διαταραχή απορρόφησης Fe, όπως : α) φλεγμονώδης νόσοι εντέρου, β) κοιλιοκάκη, γ) χειρουργική αφαίρεση τμημάτων λεπτού εντέρου.

Επίσης από το ΓΕΣ όπως απώλειες Fe χρόνιας μορφής, προκαλούνται από – έλκη στομάχου – πολύποδες εντέρου – αιμορροΐδες – έμμηνο ρύση στις γυναίκες.

Στα βρέφη συχνό αίτιο Σ.Α. είναι η απώλεια αίματος (μικροσκοπική απώλεια : δεν γίνεται ορατή με γυμνό μάτι παρά μόνο στο μικροσκόπιο) από το ΓΕΣ όταν αυτά σιτίζονται με γάλα αγελάδας και έχουν αλλεργία σε αυτό.

Σε μεγαλύτερες εφηβικές ηλικίες η κατανάλωση φρέσκου αγελαδινού γάλακτος προδιαθέτει σε Σ.Α. και τούτο διότι το αγελαδινό γάλα με το ασβέστιο (Ca) που περιέχει εμποδίζει την φυσιολογική απορρόφηση Fe από το έντερο.

Σπάνια αίτια σιδηροπενικής αναιμίας στα βρέφη είναι : α) η αιμορραγία της μεκελείου απόφυσης, β) ιδιοπαθής πνευμονική αιμοσιδήρωση (αιμορραγίες πνευμόνων άγνωστης αιτίας).

Επίσης αναφέρεται σιδηροπενική αναιμία μετά από συνεχείς εργώδεις γυμναστικές ασκήσεις (Σ.Α. των sports).

ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΑ ΣΙΔΗΡΟΠΕΝΙΚΗΣ ΑΝΑΙΜΙΑΣ

Δεν είναι ειδικά για τον τύπο αυτό της αναιμίας. Είναι δηλαδή υποκειμενικά στην αρχή συμπτώματα τα οποία εμφανίζει το κάθε άτομο που έχει αναιμία ανεξάρτητα της αιτιολογίας που προκαλεί την αναιμία αυτή.

Εξαρτώνται απόλυτα από το βαθμό της αναιμίας (τιμή αιματοκρίτου – αριθμός ερυθρών αιμοσφαιρίων – τιμή αιμοσφαιρίνης).

Η μέτρια προς σοβαρή μορφή Σ.Α. εκδηλώνεται με τα εξής συμπτώματα :

• Αίσθημα κόπωσης, αδυναμίας
• Ωχρότητα επιδερμίδας, επιφεφυκότων
• Δύσπνοια
• Ζάλη
• Σφοδρή επιθυμία κατανάλωσης που δεν είναι συνήθεις τροφές όπως παγάκια – λάσπη!!!
• Αιμωδίες, κράμπες κάτω άκρων
• Οίδημα γλώσσας
• Βράγχος φωνής
• Ψυχρότητα άνω και κάτω άκρων.
• Έκτακτες καρδιακές συστολές
• Αρρυθμία
• Ευθραστότητα νυχιών
• Πονοκέφαλος.

  ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΣΙΔΗΡΟΠΕΝΙΚΗΣ ΑΝΑΙΜΙΑΣ

-      Γενική αίματος με εκτίμηση του αριθμού των Δικτυοερυθροκυττάρων (ΔΕΚ) όπως και του αιμοτοκρίτη – αριθμού λευκών αιμοσφαιρίων – αιμοπεταλίων.

ΔΕΚ : Πρόδρομες εμπύρηνες μορφές του ερυθρού αιμοσφαιρίου Φ.Τ. (2 – 3%). Το ποσοστό αυτό αν είναι αυξημένο εκφράζει και τον βαθμό της πιθανής αιμόλυσης που δημιούργησε την σιδηροπενική αναιμία.

Επίσης ο περιφερικός τύπος (μορφολογία) των ερυθρών αιμοσφαιρίων αποτελεί διαγνωστικό στοιχείο.

Η Σ.Α. χαρακτηρίζεται σαν υπόχρωμη, μικροκυτταρική αναιμία.

Η μέτρηση της : α) Fe στο πλάσμα επίσης (μειωμένη) τιμή, β) η μείωση του μέσου όγκου ερυθρών (MCV), γ) της μέσης πυκνότητας αιμοσφαιρίνης (MCH), δ) μέτρηση της σιδηροδεσμευτικής ικανότητας Fe (TIBC), ε) μέτρηση της φερριτίνης, αποτελούν στοιχεία απαραίτητα για τη διερεύνηση κάθε σιδεροπενικής αναιμίας.

Φερριτίνη : Σύμπλεγμα σιδηροφωσφορικό πρωτεϊνικό με περιεκτικότητα Fe 23%. Σχηματίζεται στο βλεννογόνο του εντέρου από τη σύνδεση τρισθενούς Fe με την πρωτεΐνη αποφερριτίνη. Με την μορφή αυτή αποθηκεύεται ο Fe στο Δ.Ε.Σ. (ΔικτυοΕνδοθηλιακό Σύστημα) ήπατος – σπληνός – μευλού

ΠΡΟΣΟΧΗ!!! Η φερριτίνη αποτελεί πρωτεΐνη οξείας φάσης δηλαδή αυξάνετι σε φλεγμονές και έτσι η συνήπαρξη φλεγμονής και Σ.Α. παρέχει πλαστά αποτελέσματα τιμών φερριτίνης!!!

ΜΕΤΡΗΣΗ TRANS-ΦΕΡΡΙΝΗΣ- ΣΙΔΗΡΟΦΥΛΛΙΝΗΣ

Αποτελεί την κύρια πρωτεΐνη μεταφοράς του σιδήρου στο πλάσμα.

Ένα μόριο σιδηροφυλλίνης μεταφέρει 2 ιόντα Fe.

Συντίθεται στο ήπαρ ΔΕΣ – ενδοκρινείς αδένες – όρχεις – ωοθήκες.

Τα επίπεδα της στο πλάσμα ρυθμίζονται κυρίως από τη διαθεσιμότητα του σιδήρου.

Επίσης πλήρης ακτινολογικός – ενδοσκοπικός έλεγχος του πεπτικού συστήματος : α) με γαστροσκόπηση, β) με ορθοκολονοσκόπηση, γ) C.T.S. άνω-κάτω κοιλίας, είναι απόλυτα απαραίτητα για την ανεύρεση της αιτίας που προκάλεσε την απώλεια αίματος και την δημιουργία της σιδηροπενικής αναιμίας.

Ειδική μνεία πρέπει να γίνει για τις γυναίκες που βρίσκονται σε παραγωγική φάση.

Στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι ποσοστό 20% από αυτές έχουν Σ.Α.

Οι ανάγκες επίσης του Fe αυξάνουν στην εγκυμοσύνη όπου η εμφάνιση Σ.Α. είναι πολύ συχνή.

Η τυπική έμμηνος ρύση των διαρκεί 4-5 μέρες και η ποσότητα του αίματος κυμαίνεται σε περιεκτικότητα 2 – 3 κουτάλια σούπας (εμπειρικός τρόπος υπολογισμού).

Οι γυναίκες που εμφανίζουν έμμηνο ρύση άνω των 7 ημερών χάνουν αίμα διπλάσιας ποσότητας του φυσιολογικού.

Οι επιπλοκές που προκαλεί η σιδηροπενική αναιμία συνήθως δεν είναι σοβαρές.

Αν παραμείνει όμως χωρίς θεραπεία η Σ.Α. μπορεί να προκαλέσει καρδιακές αρρυθμίες, καρδιακή ανεπάρκεια.

Επίσης σε σοβαρές μορφές Σ.Α. των εγκύων γυναικών υπάρχει πιθανότητα πρόωρου τοκετού και ελλιποβαρούς εμβρύου (για τον λόγο αυτό οι έγκυες γυναίκες λαμβάνουν σκευάσματα Fe πολλές φορές σε συνδυασμό με φυλλικό οξύ).

Επίσης στα νεαρά παιδιά με έλλειψη Fe, επιβραδύνεται η σωματική τους ανάπτυξη, επίσης εμφανίζουν ευαισθησία σε κοινές λοιμώξεις.

ΘΕΡΑΠΕΙΑ Σ.Α.

Περιλαμβάνει την διάγνωση Σ.Α. και την διερεύνηση και εξακρίβωση του αιτίου (π.χ. έλκος στομάχου – μητρορραγία) που προκάλεσε αυτή.

ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΣΙΔΗΡΟΠΕΝΙΚΗΣ ΑΝΑΙΜΙΑΣ Η ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ Η ΓΝΩΣΗ ΣΕ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ FE ΤΩΝ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΤΡΟΦΩΝ ΑΝΑΦΕΡΕΤΑΙ ΣΤΟΝ ΠΑΡΑΚΑΤΩ ΠΙΝΑΚΑ.

ΕΠΙΣΗΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ Η ΧΟΡΗΓΗΣΗ ΤΟΥ FE ΓΙΝΕΤΑΙ ΕΙΤΕ ΥΠΟ ΜΟΡΦΗ ΧΑΠΙΩΝ ή ΕΝΕΣΕΩΝ (ΕΝΔΟΜΥΪΚΗ ΚΑΙ ΕΝΔΟΦΛΕΒΙΑ ΧΟΡΗΓΗΣΗ).

ΓΕΝΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ ΣΙΔΗΡΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ (Κ.Φ. Hb – Hb ασθενούς) x 250+1000mgr = 1000mgr [Fe σιδηραποθηκών].

Υ.Γ. Το παρόν δεν αντικαθιστά την ιατρική διάγνωση, την καθοδήγηση του γιατρού. Απλώς παρέχει μερικές χρήσιμες εκλαϊκευμένες πληροφορίες και γνώσεις.

Ref. : - Healthline

-      Merck Man 18^th ed.

-      Παθολογική Φυσιολογία Τόμος Α΄

-      Κινητική Fe Β. Κυριαζή, Α. Ρέγκλη