Γράφει ο
Νίκος Καλλιακμάνης

Ο Hg αποτελεί βαρύ μέταλλο που απαντάται σε 3 μορφές:

α) ΣΤΟΙΧΕΙΑΚΟΣ Hg

β) ΑΝΟΡΓΑΝΟΣ Hg

γ) ΟΡΓΑΝΙΚΟΣ Hg (μεθυλ. υδράργυρος)

Όλες οι μορφές του Hg προκαλούν βλάβη στον οργανισμό του ανθρώπου.

Οι τοξικές επιδράσεις του Hg στο ανθρώπινου οργανισμού περιλαμβάνουν βλάβες εγκεφαλικές – νεύρων – πνευμόνων.

Η δηλητηρίαση με Hg πρέπει να διαγνωστεί και να αντιμετωπιστεί άμεσα διότι προκαλεί σοβαρές βλάβες σε πολλά όργανα και ιστούς ανθρώπινου οργανισμού, με θανατηφόρο εξέλιξη.

Οι μορφές δηλητηρίασης με Hg περιλαμβάνουν:

ΑΚΡΟΔΥΝΙΑ

Προκαλείται από υψηλές θανατηφόρες δόσεις στα βαρέα μέταλλα, κυρίως με Υδράργυρο. Ονομάζεται και “pink” νόσος (ροζ απόχρωσης νόσος) για το χαρακτηριστικό χρώμα που εμφανίζεται στα μάγουλα, μύτη και χείλια του αρρώστου.

Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν περιφερική νευροπάθεια – με αισθήματα κνησμού, καυσαλγιών, επώδυνης αίσθησης, αποχρωματισμό των δακτύλων των άνω και κάτω άκρων, ενώ συχνά εμφανίζονται ιδρώτας, έκκριση σιέλου, ταχυκαρδία, αύξηση αρτηριακής πίεσης.

Σπάνια εμφανίζονται και άλλα συμπτώματα όπως απώλεια τριχοφυΐας, οδόντων, νυχιών, εξανθήματα, υποτονία και φωτοευαισθησία.

Η προσβολή των νεφρών είναι συχνή στη δηλητηρίαση από Hg, όπως και νευροψυχιατρικές εκδηλώσεις (συναισθηματική αστάθεια, επίδραση στη μνήμη, αυπνία).

Hunter – Russell νόσος - σύνδρομο

Η νόσος προκαλείται από δηλητηρίαση με μεθυλ-υδράργυρο. Προκαλείται από την κατανάλωση ψαριών, οστράκων, προϊόντα θαλασσών με υψηλή περιεκτικότητα σε μεθυλ. Hg.

Συμπτώματα: παραισθήσεις, αιφνίδια πτώση του οπτικού πεδίου (αφορά κυρίως την περιφερική όραση), αταξία, μείωση ακοής, διαταραχές ομιλίας.

Το όνομα του συνδρόμου (πολλαπλές εκδηλώσεις από πολλά συστήματα του οργανισμού) προέρχεται από έρευνα που έγινε στο Norwich της Αγγλίας όπου ο Hg χρησιμοποιείτο σαν συντηρητικό και απορρυπαντικό μέσο.

 MinamataνόσοςήChisso – Minamataνόσος

Προκαλείται από δηλητηρίαση με μεθυλ. υδράργυρος.

Εμφανίζει συμπτώματα όπως η νόσος Hunter –Russell, με εμφάνιση μεγάλου βαθμού μυϊκής αδυναμίας και μόνιμες βλάβες που προκαλούν απώλεια μνήμης, ακοής, όρασης.

Σε ακραίες περιπτώσεις εμφανίζεται «τρελή» συμπεριφορά , παράλυση, κώμα, θάνατος.

Η νόσος εξελίσσεται ταχύτατα, εβδομάδες μετά την έναρξη των συμπτωμάτων.

Οι βλάβες που προκαλεί ο Hg στα έμβρυα εμφανίζονται σαν εγκεφαλική παράλυση, διαταραχές συμπεριφοράς.

Η νόσος Minamata ανακαλύφθηκε για πρώτη φορά το 1956 στην πόλη Miramata της επαρχίας Kumamoto της Ιαπωνίας.

Η νόσος προκαλείται από δηλητηρίαση με μεθυλ. υδράργυρου που υπήρχε στα απόβλητα της βιομηχανίας Chisso που ήταν σε λειτουργία από το 1932 – 1968.

Η μεγάλη τοξική βιοαθροιστικότητα του Hg στα θαλασσινά προϊόντα (ψάρια, καλαμάρια, όστρακα) του κόλπου Minamata και της θάλασσας Shiranui προκάλεσαν τη νόσο.

Αξιοσημείωτο είναι ότι επί 30 χρόνια οι θάνατοι σκύλων, γουρουνιών, ανθρώπων είχαν προκλητικά αγνοηθεί από την κυβέρνηση της Ιαπωνίας που κάλυπτε τις δραστηριότητες βιομηχανίας Chisso.

Μέχρι τον Μάρτιο του έτους 2001, 2200 άτομα είχαν διαγνωστεί με τη νόσο με 1724 θανάτους.

Το έτος 2004 η εταιρία υποχρεώθηκε σε καταβολή αποζημιώσεων αρκετών εκατομμυρίων.

Δεύτερη επιδημία της νόσου Minamata σημειώθηκε στην επαρχία Niigata το 1965.

Η ιστορία όπως και η αιτιολογία της νόσου Minamata πέρασε από πολλά στάδια. Τα αρχικά πάντα περιελάμβαναν αντιδράσεις και προσπάθειες συγκάλυψης ή μείωσης της σημασίας των συμβάντων, κατόπιν από το έτος 1956-1559 επακολούθησαν οι επιστημονικές αναζητήσεις της αιτιοπαθολογίας της νόσου.

Έτσι το έτος 1957-1958 εξετάσεις στα απόβλητα της βιομηχανίας Chicco απεκάλυψε την παρουσία πολλών στοιχείων (Pb, Hg, Mg, As, Je, Th, Co).

Τα συμπτώματα της νόσου είχαν αποδοθεί στην παρουσία Mg (μαγνησίου) στα βιομηχανικά απόβλητα της εταιρίας.

Όπως το 1958 ο Άγγλος νευρολόγος Douglas McAlpine σύνδεσε την κλινική εικόνα και εξέλιξη της επιδημικής νόσου με τη δηλητηρίαση από Hg.

Η έρευνα των αποβλήτων απεκάλυψε παρουσία 2kg ανά τόνο ιζημάτων Hg και για την ειρωνεία του πράγματος το ίζημα αυτό επωλείτο από την εταιρία!!!

Η μέτρηση του υδράργυρου στους αρρώστους έδειξε 706/εκατομμύριο (ppm) δηλαδή βαρύτατη δηλητηρίαση από Hg ενώ σε άτομα χωρίς συμπτώματα μετρήθηκαν 191/ppm (φυσιολογική τιμή 4 ppm).

Ο αντίκτυπος από την παραπάνω έρευνα είχε διεθνή απήχηση.

Έτσι το Σάββατο, 17 Ιανουαρίου 2013 στη Γενεύη της Ελβετίας υπογράφθηκε συμφωνία για τον έλεγχο ανθρωπογενών απελευθερώσεων του Hg, παρακολούθηση, ενημέρωση των Κρατών όλου του κόσμου.

Η κατανάλωση ψαριών αποτελεί την πιο σημαντική πηγή πρόσληψης Hg για τον ανθρώπινο οργανισμό, αλλά και τα φυτά και τα ζώα παρέχουν Hg από τη βιοσυσσώρευση του Hg στο έδαφος, νερό, θάλασσα, στην ατμόσφαιρα γενικά.

Η επαφή και η έκθεση του ανθρώπου σε υδράργυρο προκαλείται με τους παρακάτω τρόπους:

1. Εισπνοή μολυσμένου αέρα
2. Κατανάλωση, βρώση τροφίμων τα οποία περιέχουν υπολείμματα Hg που προέρχεται από τον τρόπο παραγωγής και επεξεργασίας (σιρόπι καλαμποκιού και φρουκτόζης)
3. Έκθεση σε ατμούς Hg (οδοντιατρικά αμαλγάματα)
4. Λαμπτήρες ηλεκτρικοί (φθορισμού).

Φυσικές πηγές Hg αποτελούν τα ηφαίστεια, όπως και οι βιομηχανίες και τα εργοστάσια (ευθύνονται περίπου για τη μισή ρύπανση της ατμόσφαιρας), μονάδες παραγωγής χρυσού, διάθεση αποβλήτων (καύση βιομάζας), εργοστάσια παραγωγής τσιμέντων, καυστικής σόδας, χάλυβα.

Ο Hg απαντάται σε 3 μορφές:

• Στοιχειακός Hg
• Ανόργανος Hg
• Οργανικός Hg (μεθυλ. Hg)

ΣΤΟΙΧΕΙΑΚΟΣ ΥΔΡΑΡΓΥΡΟΣ

• Απορροφάται εύκολα και γρήγορα από τους πνεύμονες
• Ποσοστό 0,01% απορροφάται από το έντερο
• Ελάχιστα απορροφάται από το δέρμα.

Στον ανθρώπινο οργανισμό 80% του εισπνεόμενου υπό μορφή ατμού Hg απορροφάται από την αναπνευστική οδό και εισέρχεται μετά στην κυκλοφορία του αίματος.

Η δηλητηρίαση με του στοιχειακού Hg παρουσιάζει τα ακόλουθα συμπτώματα:

• Νεκρωτική βρογχιολίτιδα, πνευμονίτιδα
• Αϋπνία, ανορεξία, απώλεια μνήμης, τρέμουλο
• Ερυθρότητα παλαμών και πελμάτων
• Υπεριδρωσία – Σιελόρροια
• Πρωτεϊνουρία – Νεφρωτικό σύνδρομο

ΑΝΟΡΓΑΝΟΣ ΥΔΡΑΡΓΥΡΟΣ

• Ελάχιστη απορρόφηση από το έντερο
• Έχει καυστικές ιδιότητες

Δεν διαπερνάει του αιματοεγκεφαλικό φραγμό. Προκαλεί βλάβες στους νεφρούς και το πεπτικό σύστημα..

Δεν κυκλοφορεί μέσα στο αίμα (δεν προκαλεί νευρολογικές βλάβες) εκτός αν το άτομο εκτεθεί σε υπερβολικά μεγάλες δόσεις Hg.

Η ένωση υδραργύρου και κυανίου (ΚΥΑΝΙΟΥΧΟΣ ΥΔΡΑΡΓΥΡΟΣ) είναι τρομερά τοξική.

Η επίδραση τόσο του Hg όσο και του κυανίου μπορεί να προκαλέσει θάνατο.

Ο τύπος αυτός του Hg εισέρχεται στον οργανισμό με τις εισπνευστικές κινήσεις – κατάποση – δια του δέρματος.

Η επαφή του ανόργανου Hg με τα μάτια προκαλεί εγκαύματα, σχηματισμό καφέ κηλίδων.

Η μακροχρόνια έκθεση προκαλεί αλλοιώσεις της όρασης, ενώ η επαφή με το δέρμα προκαλεί εμφάνιση γκρίζου χρώματος εξάνθημα σε αυτό και έντονο ερεθισμό τοπικά.

Ο ανόργανος Hg μπορεί να προκαλέσει ΑΚΡΟΔΥΝΙΑ (έλλειμμα σωματικού βάρους, φωτοφοβία, πολύμορφο ερύθημα, οιδηματώδη άκρα, αρτηριακή υπέρταση, περιφερική νευροπάθεια, νεφρική ανεπάρκεια).

Η μορφή αυτή του υδραργύρου (ανόργανη) δεν έχει αποδειχθεί ότι προκαλεί τερατογένεση, αλλά έχει αποδειχθεί ότι μειώνει τη γονιμότητα αντρών και γυναικών.

ΟΡΓΑΝΙΚΟΣ ΥΔΡΑΡΓΥΡΟΣ (μεθυλ – Hg)

Η μορφή αυτή του Hg απορροφάται από το έντερο (100%).

• Διαπερνά το πλακούντα, απεκκρίνεται από το μητρικό γάλα
• Απορροφάται από τους πνεύμονες και το δέρμα

Η μορφή αυτή του Hg εμφανίζει μεγάλη τοξικότητα. Η επαφή με το δέρμα μικρολίτρων (μικρή ποσότητα) μπορεί να προκαλέσει και θάνατο.

Η πρόσληψη του υδραργύρου αυτή από τον άνθρωπο είναι η τροφική αλυσίδα (κυρίως μεγάλα ψάρια, όπως ο τόνος και ο ξιφίας περιέχουν μεγάλη ποσότητα μεθυλ υδραργύρου).

Η αποφυγή κατανάλωσης από τις γυναίκες σε παραγωγική ηλικία, τις θηλάζουσες μητέρες, μικρά παιδιά ορισμένων ψαριών όπως ξιφία, καρχαρία, («γαλέος» στην Ελλάδα «βαπτίζεται»), σκουμπρί, τόνος, αποτελεί εντολή της Αμερικανικής Υπηρεσίας Τροφίμων.

Γενικά η κατανάλωση των υπολοίπων ψαριών και οστρακοειδών καλύτερα να μην ξεπερνά τα 340g την εβδομάδα.

Ο μεθυλ – υδράργυρος μπορεί να προκαλέσει ΤΕΡΑΤΟΓΕΝΕΣΗ.

Τα νεογέννητα στη γέννησή τους εμφανίζονται φυσιολογικά, αλλά στη συνέχεια παρουσιάζουν τύφλωση, κώφωση, ψυχιατρική καθυστέρηση, σπασμούς.

Διάγνωση, Αντιμετώπιση δηλητηρίασης με Hg

Η διάγνωση γίνεται με την φυσική εξέταση του ατόμου.

Η μέτρηση του Hg στο αίμα και τα ούρα, θα υποστηρίξει την κλινική διάγνωση (πχ. Αν τα επίπεδα του Hg στο αίμα είναι μικρότερα από 6mg/lt και το παιδί λαμβάνει τροφή πλούσια σε ψάρια μπορεί να οδηγήσει σε τοξικές συγκεντρώσεις Hg στο αίμα > 200 mg/lt.)

Πρέπει να σημειωθεί ότι σε περίπτωση δηλητηρίασης με στοιχειακό ή ανόργανο Hg η μέτρηση Hg στο αίμα δεν είναι αξιόπιστη και αυτό οφείλεται στον χρόνο ημιζωής του στο αίμα που είναι πολύ μικρός.

Συνίσταται και παράλληλα μέτρηση Hg στα αέρια παράλληλα με το αίμα.

Η δηλητηρίαση με Hg και η αντιμετώπιση εξαρτάται:

α) από τη μορφή του Hg

β) αν είναι οξεία ή χρόνια η δηλητηρίαση

Η χορήγηση διμερκαπρόλης και DMSA αποτελούν φάρμακα για την αντιμετώπιση δηλητηρίασης από τον στοιχειακό ή τον ανόργανο Hg.

Δεν χορηγούνται αυτές οι χημικές ενώσεις στη δηλητηρίαση από οργανικό Hg.

Προληπτικά μέτρα

 Η θραύση υδραργυρικών θερμομέτρων αντιμετωπίζεται ως εξής:

• Απομάκρυνση παιδιών και ζώων
• Αερισμός για 48 ώρες του δωματίου
• Συλλογή του Hg σε χαρτονάκι, τοποθέτηση σε νάιλον σακούλα (όχι χρήση σκούπας ή ηλεκτρικής αναρρόφησης η οποία θα προκαλέσει κατακερματισμό του Hg).
• Οι λαμπτήρες φθορισμού παραδίδονται στα καταστήματα πώλησής τους

Ref. – Taber’s λεξικό
       -   Merck Manual 9^th ed.
       -  Αδ. Χατζηπαναγής