Γράφει ο
Νίκος Καλλιακμάνης

Ανεπιθύμητες ενέργειες ή αντιδράσεις που προκαλούνται από την χορήγηση φαρμάκων είναι  αρκετά συχνές.

Οι αντιδράσεις αυτές απαιτούν ιδιαίτερη σημασία με βάση ευρήματα στατιστικών στοιχείων τα οποία αναφέρουν ότι κάθε 24 ώρες ποσοστό 70% - 80% των ενηλίκων στις ΗΠΑ και Μ. Βρετανία καταναλώνονται κατά μέσο όρο ένα συνταγογραφημένο φάρμακο.

Επίσης το έτος 1987 στη Μ. Βρετανία αναφέρθηκαν 10.430 ανεπιθύμητες παρενέργειες από τις οποίες 30% υπήρξαν σοβαρές και με ποσοστό 1,7% θανατηφόρες.

Επίσης άλλα στατιστικά στοιχεία αναφέρουν ότι 3% - 7% των νοσηλευόμενων ασθενών στα Νοσοκομεία εμφανίζουν ΑΕΦ από αυτές ποσοστά (10% - 20% είναι σοβαρές) (πιθανολογούμενη στατιστική θανάτων 0,5% - 0,9%).

Η συχνότητα και σοβαρότητα εμφάνισης των ΑΕΦ εξαρτάται : 1) φύλο, 2) ηλικία, 3) εθνικότητα, 4) συνυπάρχοντα νοσήματα, 5) γενετικούς, 6) γεωγραφικούς παράγοντες, 7) χαρακτηριστικά φαρμάκου (οδός χορήγησης φαρμάκου – δοσολογία φαρμάκου – βιοδιαθεσιμότητα* φαρμάκου).

*ΒΙΟΔΙΑΘΕΣΙΜΟΤΗΤΑ : ο βαθμός και η έκταση με την οποία ένα δραστικό φάρμακο ή μεταβολίτης του εισέρχεται στη γενική κυκλοφορία ενεργώντας στο τόπο δράσης του. Καθορίζεται η βιοδιαθεσιμότητα είτε με την μέτρηση συγκέντρωσης του φάρμακου στα υγρά του σώματος είτε από την φαρμακολογική ανταπόκριση στην θεραπευτική χορήγηση του φαρμάκου.

Η μεγάλη ηλικία του ατόμου που λαμβάνει το φάρμακο δημιουργεί εμφάνιση περισσότερων παρενεργειών οι οποίες αποδίδονται στο ότι οι ηλικιωμένοι ασθενείς : α) δεν διαθέτουν φυσική, πνευματική, χρηματική κατάσταση για την λήψη, κατανάλωση και αγορά των κατάλληλων φαρμάκων β) η άνοια η οποία χαρακτηρίζει κυρίως τις μεγάλες ηλικίες, εμποδίζει την σωστή θεραπεία και λήψη των φαρμάκων, γ) η χορήγηση πολλών άλλων φαρμάκων για συνυπάρχοντα νοσήματα των ηλικιωμένων ατόμων όπως και η πολλαπλή δοσολογία αυτών συντείνει στην αύξηση των ΑΕΦ, δ) η επαρκής κατανόηση των θεραπευτικών ωφέλιμων ενεργειών του φαρμάκου από τον ηλικιωμένο άρρωστο.

Όλα τα παραπάνω σε συνδυασμό ή χωριστά έχουν σαν αποτέλεσμα την εμφάνιση περισσότερων ανεπιθύμητων ενεργειών στους ηλικιωμένους ασθενείς.

Οι περισσότερες ΑΕΦ εξαρτώνται : α) από την δοσολογία του φαρμάκου που χορηγείται, β) από την ιδιοσυγκρασία του ατόμου, γ) από το αλλεργικό υπόστρωμα του ασθενούς που λαμβάνει το φάρμακο.

Οι δοσοεξαρτώμενες ΑΕΦ είναι προβλέψιμές (π.χ. αιμορραγία από το γαστρεντερικό σύστημα από χορήγηση αντιπηκτικής αγωγής) και αποδίδονται α) στην μειωμένη κάθαρση, μεταβολισμό του φαρμάκου που χορηγείται, β) σε προϋπάρχουσα ηπατική, νεφρική ανεπάρκεια, γ) σε αλληλοεπίδραση μεταξύ συγχορηγούμενων φαρμάκων.

Οι αλλεργικές αντιδράσεις που προκαλούν τα διάφορα φάρμακα δεν έχουν καμία σχέση με την δοσολογία ή την αθροιστική ενέργεια του φαρμάκου.

Η αλλεργία εκδηλώνεται όταν το φάρμακο το οποίο χορηγείται δρα σαν αντιγόνο ή αλλεργιογόνο (προκαλεί γένεση αλλεργίας).

Η εμφάνιση αυτών των ΑΕΦ προϋποθέτει προηγούμενη χορήγηση ίδιου φαρμάκου και χορήγηση του ίδιου φαρμάκου για δεύτερη φορά με πρόκληση αλλεργικών αντιδράσεων οι οποίες εμφανίζονται με διαφορετικά συμπτώματα στους διάφορους αρρώστους με τις πιο κοινές από αυτές, όπως : α) αναφυλαξία, β) εξάνθημα ιλαροειδές, γ) urticaria : κνίδωση, δ) πυρετό.

Ιδιοσυγκρασία : Ασαφής όρος ο οποίος χρησιμοποιείται για να ορίσει τις «μη αναμενόμενη Α.Ε.Φ. που δεν έχουν αλλεργικό υπόστρωμα και δεν εξαρτώνται από την δόση του φαρμάκου. Σαν ορισμό η ιδιοσυγκρασία είναι γενετικά προερχόμενη ανώμαλη απάντηση στη χορήγηση του φαρμάκου.

Βέβαια όλες οι ιδιοσυγκρασίες αντιδράσεις σήμερα έχουν φαρμακογενετική βάση και ο όρος αυτός τείνει να εκλείψει (θεωρείται ήδη απαρχαιωμένος) με την πρόοδο και ανακάλυψη μηχανισμών ο οποίος προκαλεί τις ανεπιθύμητες ενέργειες των διαφόρων φαρμάκων.

Για πολλά χρόνια η τοξικότητα και οι ανεπιθύμητες ενέργειες (παρενέργειες) των διαφόρων φαρμάκων δεν τύγχαναν ιδιαίτερης προσοχής. Το ενδιαφέρον αρχίζει από το έτος 1956 με την εμφάνιση της ΘΑΛΙΔΟΜΙΔΗΣ (μέχρι το έτος 1961 είχαν γεννηθεί πάνω από 8.000 παραμορφωμένα παιδιά από μητέρες που χρησιμοποιούσαν ο φάρμακο). Επίσης η ΧΛΩΡΑΜΦΕΝΙΚΟΛΗ(αντιβιοτικό, ειδικό για τον τυφοειδή πυρετό) προκάλεσε πολλούς θανάτους (ιδιαίτερα στην παιδική ηλικία) από απλαστική αναιμία.

Η χορήγηση των οιστρογόνων αποδείχτηκε ότι ασκούν καρκινογόνο δράση, η χορήγηση κλιοκινόλης ως αντιδιαρροϊκό έχει σαν παρενέργεια εμφάνιση μυελο-οπτικής νευροπάθειας.

Επίσης τα τελευταία χρόνια πολλά φάρμακα έχουν αποσυρθεί από την παγκόσμια αγορά, λόγω ανεπιθύμητων ενεργειών όπως η φαινυλ-βουταζόνη, οξυφενβουταζόνη, κλιοχινόλη, βενοξαπροφένη.

Πολλά από τα χιλιάδες φάρμακα που κυκλοφορούν έχουν έλαχιστη θετική δράση.

Από τα 4.300 φάρμακα που κυκλοφόρησαν μετά τον Β΄ παγκόσμιο πόλεμο μόνο τα 2/5 από αυτά αποδείχθηκαν δραστικά και με λίγες παρενέργειες.

Συμπέρασμα : Η χορήγηση του κάθε φαρμάκου το οποίο συνταγογραφείται :

A) Από τον γιατρό πρέπει να γράφεται με σύνεση, υπολογισμό και γνώση σύγκρισης των παρενεργειών του και της ωφέλιμης δράσης του.

Β) Να γίνεται επίσης πλήρης ενημέρωση και εκπαίδευση για τις παρενέργειες και λήψη των δόσεων του φαρμάκου στον άρρωστο.

Ref. : - Merck Man 19^th ed.

         - Cur. Med. Diagnosis and Treat.

         - ΙατροNet - υγεία