Πατριωτισμός-ΦιλοπατρίαΕίναι δυο έννοιες συνώνυμες. Αμφότερες εκφράζουν την έμπρακτη σταθερή και ανιδιοτελή αγάπη-αφοσίωση προς την πατρίδα από αρχαιοτάτων χρόνων (εποχής Ομήρου). Στις έννοιες αυτές εμφωλεύουν η αγνότητα (εντιμότητα)  λόγων και πράξεων για την αδιάλειπτη και με φλογερότητα υπεράσπιση της ακεραιότητας και βελτίωση των απαραίτητων λειτουργικών συνθηκών της πατρίδας μέσα σε ασφάλεια.

Οι έννοιες αυτές ουδαμού ταυτίζονται, έστω και μερικώς, με την έννοια του “Εθνικισμού” (πρωτόγονου πατριωτισμού), δηλαδή της υπεροχής  της οικείας φυλής (ως Αρία) έναντι όλων των άλλων φυλών, ούτε με τα παράγωγά του, όπως είναι ο “Σωβινισμός” (ή σοβινισμός =τυφλός, φανατικός και πολεμοχαρής εθνικισμός). Αποκλείουν, επίσης, κάθε έννοια   αλόγιστης βίας, ματαιοδοξίας, αρρωστημένης φιλοδοξίας, τρομοκρατίας κ.ά. 

Ο πατριωτισμός γεννάται από τα πιο σπάνια ευγενικά αισθήματα. Σε αντίθεση με τη συχνή προσποιητή, αναληθή (ψεύτικη)  πατριωτική αγάπη που είναι ευμετάβλητη σε μέγεθος   ή  εκμηδενίζεται ανάλογα με τις συγκυρίες  χρόνου, χώρου και προσωπικών συμφερόντων, ο πατριωτισμός είναι η  ειρηνική και παντοτινή σταθερή ανθρώπινη  μέγιστη συμπαράσταση του ατόμου έναντι της πατρίδας του. Οι οποιεσδήποτε αρνητικές συναισθηματικές εκρήξεις, αμφιταλαντεύσεις πεποιθήσεων και ωφελιμιστικές παροχές υπηρεσιών βλάπτουν την πατρίδα.  

Εύστοχα θα μπορούσε να γίνει παραλληλισμός ομοιοτήτων μεταξύ πατριωτισμού και της αγάπης-αφοσίωσης στα πολυαγαπημένα πρόσωπα (συγγενικά ή φιλικά), διότι αφορούν στα  άτομα που ζουν σε όμοιους χώρους και χρόνους και υφίστανται κοινές ανιδιοτελείς θυσίες χωρίς φειδώ, μακριά από υστεροβουλίες και πρόσκαιρες προκλήσεις εντυπώσεων. Σε αμφότερες τις περιπτώσεις εφαρμόζονται παρόμοια κίνητρα αναζήτησης βελτιώσεων επί των όρων ανθρωπιστικής διαβίωσης και προστασίας, ανεξάρτητα από το τοπωνύμιο ύπαρξης και τα γεωγραφικά ή πληθυσμιακά μεγέθη  κ.ά. Επίσης, οι δυο αυτές αγάπες δεν αποχωρίζονται από την προς  εαυτόν αγάπη του κάθε ατόμου (ζουν μέσα του), ενδυναμώνοντας τα κίνητρα υπευθυνότητας, καθήκοντος και όσα άλλα διευκολύνουν την απόκτηση  ψυχικού ανθρώπινου μεγαλείου.

Ωστόσο, το δίδυμο πατριωτισμός-φιλοπατρία πρωτοπορεί και υπερέχει ουσιαστικά και τυπικά σε μέγεθος και περιεχόμενο από τις οποιεσδήποτε αγάπες προς συγγενικά ή φιλικά άτομα, οι οποίες είναι συνιστώσες και προϋποθέσεις της ύπαρξής του. Ο  πατριωτισμός είναι η εγγενής συνισταμένη αγάπη–αφοσίωση στην πατρίδα  όλων των πατριωτών που διαθέτουν σθεναρή κοινή πατριωτική συνείδηση, όπως εκείνοι είναι, μαζί με τις μικρές ή μεγάλες προσωπικές αγάπες τους και τις κάθε είδους ψυχικές φορτίσεις εκ των παραδοσιακών καταβολών και των ομάδων που ανήκουν (γενεών) , όπου είναι,  μέσα στους πολυσχιδείς τόπους του δημόσιου και ιδιωτικού βίου  και όποιοι είναι, φυλετικά - ηλικιακά, με τις προσωπικές ποικίλες μορφές ιδεοληψιών (=εμμονές σε ιδεολογικά δόγματα), ως και με την όποια ατομική παιδεία τους. Πέραν αυτών,  ο πατριωτισμός αγνοεί είτε παρακάμπτει τις  ακραίες αντικοινωνικές αντιλήψεις και ιδεολογίες των οποιωνδήποτε ατόμων, από τις διεθνικιστικές μέχρι φασιστικές και από τις εκμηδενιστικές μέχρι κτηνώδεις ναζιστικές, προκειμένου οι πολίτες (ιδιώτες και στρατευμένοι) να εκτελούν το πατριωτικό καθήκον της προσφοράς και των θυσιών για την πατρίδα κατά προτεραιότητα, υπεράνω όλων των άλλων δεσμεύσεων τους.

Η σύγχρονη τεχνολογία και η γενικότερη πρόοδος, όμως, στην επικοινωνία των ανθρώπων, διευκόλυνε την ευρεία διάδοση  νέων ιδεολογιών-ιδεοληψιών, που έχουν αρνητικές επιδράσεις στα άλλοτε  στερεότυπα του παλαιότερου εθνικού βίου και επέκεινα του περιεχομένου του πατριωτισμού. Το πιο πρόσφατο και ταυτόχρονα σημαντικό αίτιο ουσιαστικής δοκιμασίας του πατριωτισμού αποτελεί η καινοφανής έννοια της  π α γ κ ο σ μ ι ο π ο ί η σ η ς,  που  επιδιώκει να εδραιωθεί και να μεγαλουργήσει μέσα σε μια ομοιόμορφη διευρυμένη  κοινότητα επί της Γης,  χωρίς τα γεωγραφικά και πληθυσμιακά όρια των χωριστών πατρίδων, όπως παλαιότερα. Αμβλύνεται, επομένως, το εγγενές αίσθημα της πατριδολατρίας και τίθεται  σε δοκιμασία η βαθύτερη έννοια του  γνωστού από τα παλιά πατριωτισμού.  

Ο ατομικός και ομαδικός πατριωτισμός, βέβαια, αντέχει να είναι ταυτόχρονα ανοιχτός  στην οικουμενική αλληλεγγύη, υπό την προϋπόθεση να είναι εντελώς απαλλαγμένος από τον εθνικισμό, το σωβινισμό, τη βία, τις ανθρώπινες διακρίσεις, εφόσον δεν εμποδίζεται από τις αλόγιστες τυραννίες των εξουσιών ή του όχλου.  Είναι αυτονόητο, βέβαια, ότι η  εύλογη και αναγκαία σύγκριση της οποιασδήποτε έννοιας ενός παγκοσμιοποιημένου μελλοντικού πατριωτισμού με την εγγενή ανθρώπινη ανάγκη ενός τοπικού πατριωτισμού, θα δημιουργήσει  ένα νέο πεδίο αμφιβολιών δια βίου και επέκεινα  μεταβατικές δυσκολίες συγκερασμού των διαφορών τους. Προς το παρόν δε φαίνεται αν θα μπορέσει (και πότε;) να υπερκεραστεί πλήρως η δοκιμασμένη ανθρώπινη εγγενής ανάγκη του τοπικού πατριωτισμού, από μια ολοκληρωμένη έννοια του τυχόν παγκοσμιοποιημένου πατριωτισμού.

Άλλωστε, ο δόκιμος ρόλος της διαμορφωμένης παιδείας από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερα, έχει ενσωματώσει τον τοπικό πατριωτισμό  ως βασικό πυλώνα της εκπαίδευσης.  Δεν νοείται εκπαιδευτική αναφορά στο φυσικό-γεωγραφικό είτε πληθυσμιακό περιβάλλον χωρίς τονισμό του έρωτα των δασκάλων και των σπουδαστών για τον τόπο ανάπτυξης της φυλής των συνανθρώπων τους. Η αυτονόητη συναφής αναφορά επί των τοποθεσιών δράσεων των προγόνων οδηγεί στην εμβάθυνση επί της οικείας ιστορίας, η οποία έλκει το ενδιαφέρον και εξαίρει τις ηρωικές πράξεις και τον πολιτισμό τους. Ακολουθούν οι παραινέσεις για αγώνες ελευθερίας και δημοκρατίας, όχι μόνο εντός των ορίων της οικείας πατρίδας αλλά και στις μειονότητες των  “αλησμόνητων πατρίδων” όπου έζησαν οι πρόγονοί τους. Αλλά και στις λοιπές ενότητες διδασκαλιών, όπως είναι οι εκπαιδευτικοί πυλώνες της γνώσης και της φιλοκαλίας, ο πατριωτισμός εξακολουθεί να αποτελεί κρίσιμη εκπαιδευτική συνιστώσα.

Ο εκπαιδευτικός πυλώνας της γνώσης χρησιμοποιεί τις έννοιες του διδύμου πατριωτισμός-φιλοπατρία στις έρευνες και μελέτες της φυσικής ιστορίας, της ιστορικής εξέλιξης των όντων, των δράσεων του ανθρώπου και των διαδοχικών εξελίξεων από το παρελθόν προς το μέλλον κάθε ζώντος και μη οργανισμού, περιλαμβανομένων των κάθε είδους υλικών και εργαλείων, προκειμένου να επιτύχει πολυμερές ενδιαφέρον και μεγαλύτερη προσοχή για την ενσωμάτωση (αφομοίωση) των γνώσεων, εμπειριών κ.ο.κ. Το ίδιο συμβαίνει και στον εκπαιδευτικό πυλώνα της φιλοκαλίας (= του ωραίου). Ο σεβασμός που αναπτύσσεται από την ωραιότητα του φυσικού περιβάλλοντος, τη διαρκή ενασχόληση με τις τέχνες του ωραίου, τις καλές τέχνες- αρχιτεκτονική,  την υφαντουργία, την κεραμική, τη γλυπτική- ζωγραφική, το χορό- μουσική, τη ρητορική, το θέατρο κ.ά., συντελεί στην εμπέδωση εθνικών  τρόπων ζωής των συμπολιτών και ανοίγει δρόμους επικοινωνίας και εξανθρωπισμού μέσα σε πατριωτικό περιβάλλον καλλιέπειας όπου μοιραία  καλλιεργούνται αισθήματα τοπικού πατριωτισμού.

Επίσης, στα επόμενα στάδια της εκπαίδευσης, οι διαμορφωμένοι πλέον χαρακτήρες πατριωτών διακονούν ιδιωτικά και δημόσια την τήρηση του Συντάγματος της οικείας πατρίδας και των νόμων της Πολιτείας (που συμπυκνώνουν τον τοπικό-εθνικό πατριωτισμό), με αυτογνωσία, αδιαμαρτύρητα, αθόρυβα, πατριωτικά. Οι πραγματικοί πατριώτες ενσυνείδητα πληρώνουν  τους φόρους στοχεύοντας στη βελτίωση του κοινωνικού ιστού της πατρίδας και  δε διανοούνται να την βλάψουν συνειδητά ή ασυνείδητα κάνοντας παρανομίες, ραδιουργίες, δολοπλοκίες και άλλα δόλια σχέδια για τη διασπάθιση του δημόσιου πλούτου. Ο δημόσιος και ιδιωτικός βίος τους είναι παραδειγματικός από κάθε πλευρά και τα άτομα αυτά πορεύονται με αξιοπρέπεια και εντιμότητα σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής τους, σε αντίθεση με τους απάτριδες που αδιαφορώντας για όλα τα παραπάνω ζημιώνουν τον τόπο και τους συμπολίτες τους.

Γενικότερα, οι άνθρωποι με αναπτυγμένο πατριωτισμό έχουν ενστερνιστεί την ήρεμη εθελοντική ευνομία σε όλη τη διάρκεια του βίου τους, έστω και σε περιόδους οικονομικής κρίσις, όπως η σημερινή. Επίσης, δε διαχωρίζονται από τους συμπολίτες τους εντός της αυτής τρισδιάστατης επικράτειας (ξηράς, θάλασσας και αέρα), ούτε υποτιμούν τους ξένους λαούς (φυλές). Είναι αφοσιωμένοι με την ψυχή, το νου και το σώμα τους στην πατρίδα, στοχεύοντας στη βελτίωση και στο μεγαλείο της περιλαμβανομένων των λοιπών ενωμένων πατρίδων στην κοινότητα που ανήκουν (όπως η Ελλάδα στην Ε.Ε.).

Τέλος, αν και ο γνήσιος, ιδανικός και σύγχρονος πατριωτισμός δεν υιοθετεί την επιθετικότητα παραπάνω, ωστόσο λαμβάνει την κορυφαία του ένταση όταν η πατρίδα κινδυνεύει να ακρωτηριαστεί ή να χαθεί από τους πολέμους. Οι πατριώτες της πολεμικής περιόδου αντιδρούν με ηρωικές θυσίες μέχρι θανάτου, μεταβαλλόμενοι σε στρατευμένους και μη ήρωες, αποσπώντας  το θαυμασμό και το σεβασμό των μεταγενέστερων.

Συμπερασματικά έχει γίνει κοινή πεποίθηση ότι ο πατριωτισμός είναι η πράξη της εμπνευσμένης νοητικής ιδέας του καλού, είναι η μέγιστη ανθρώπινη εγγενής αρετή που καλλιεργείται και κορυφώνεται ως έννοια σε όλες τις παραγωγικές ηλικίες και ιδιαίτερα στις Ένοπλες Δυνάμεις και στα Σώματα Ασφαλείας, όπου η προσφορά στην πατρίδα αποτελεί τον κύριο λόγο ύπαρξης και τον πυρήνα της κύριας αποστολής τους τόσον σε ειρηνικές όσο και σε πολεμικές περιόδους. Η σημασία και το βαθύτερο νόημα του πατριωτισμού αποτέλεσε το κέντρο της διδασκαλίας του Σωκράτη προς τον Αθηναίο Κρίτωνα (πλούσιο μα¬θητή και φίλο του) λίγο πριν το θάνατό του πίνοντας κώνειο, όπως αφέθηκε ως παρακαταθήκη στο σχετικό συγγραφικό έργο του επίσης μαθητή του Πλάτωνα (427-347 π.X.) , που εξακολουθεί να θεωρείται  μνημείο λόγου και σοφίας  ως έχει :

“Μητρός τε και πατρός και των άλλων προγόνων απάντων τιμιώτερον εστίν η πατρίς και σεμνότερον και αγιώτερον και εν μείζονι μοίρα και παρά θεοίς και παρ' ανθρώποις τοις νουν έχουσιν" (=Από τη μητέρα και τον πατέρα και όλους τους άλλους προγόνους, η πατρίδα είναι πράγμα πολυτιμότερο και σεβαστότερο και αγιότερο και ανώτερο και κατά τη γνώμη των θεών και κατά τη γνώμη των ανθρώπων που έχουν φρόνηση).