Γράφει ο
Νίκος Καλλιακμάνης

Σαν ξηροστομία ορίζεται η ξηρότητα του στόματος («στεγνό στόμα») η οποία προκαλείται από πολλά αίτια, όπως :

1. Διαφορά φάρμακα περίπου 400 τον αριθμό!!!!
2. Ασθένειες όπως σακχαρώδης Διαβήτης – παθήσεις σιελογόνων αδένων.
3. Χημειοθεραπεία – ακτινοθεραπεία.
4. Βλάβες των νεύρων τα οποία νευρώνουν τους σιελογόνους αδένες.

Η ξηροστομία συνοδεύεται από ανεπαρκή έκκριση σιέλου από τους σιελογόνους αδένες του οργανισμού του ανθρώπου.

ΣΙΕΛΟΓΟΝΟΙ ΑΔΕΝΕΣ (ΣΛ) – ΣΙΕΛΟΣ

Οι σιελογόνοι αδένες ξεχωρίζουν στους μείζονες και ελασσόνες ΣΛ.

Οι μείζονες ΣΛ, είναι (βλέπε εικόνα 1) :

1. ΠΑΡΩΤΙΔΕΣ
2. ΥΠΟΓΝΑΘΙΟΙ
3. ΥΠΟΓΛΩΣΣΙΟΙ

• ΠΑΡΩΤΙΔΕΣ : Βρίσκονται στο αυτί και άνω μέρος της γνάθου. Εκκρίνουν κυρίως νερό και ηλεκτρολύτες. Περικλείονται από λεπτό ιστό και ο εκφορητικός τους πόρος (ονομάζεται πόρος Stensen) που εκβάλλει στο δεύτερο γομφίο όδοντα.
• ΥΠΟΓΝΑΘΙΟΙ ΣΙΕΛΟΓΟΝΟΙ ΑΔΕΝΕΣ (ΣΑ)

Βρίσκονται στο κατώτερο τμήμα της κάτω γνάθου. Παράγουν βλέννα και υδαρώδες υγρό. Ο εκφορητικός τους πόρος (πόρος Wharton) εκβάλλει στο κάτω μέρος της στοματικής κοιλότητας.

• ΥΠΟΓΛΩΣΣΙΟΙ (ΣΑ)

Βρίσκονται κάτω από την γλώσσα. Εκκρίνουν βλέννα. Διαθέτουν πολλαπλούν εκφορητικούς πόρους.

Υπάρχουν και άλλοι αδένες διάσπαρτοι στην κοιλότητα του στόματος και ονομάζονται ελασσόνες σιελογόνοι αδένες, όπως :

1. Οι γλωσσικοί ΣΑ : Βρίσκονται στη ραχιαία επιφάνεια της γλώσσας.
2. Μικροί υπογλώσσιοι ΣΑ : Κοντά στους μεγάλους υπογλώσσιους ΣΑ.
3. Χειλικοί ΣΑ : που εκκρίνουν στην εσωτερική επιφάνεια των χειλιών.
4. Υπερωϊοί : Βρίσκονται στη μαλθακή, σκληρά υπερώα.
5. Αμυγδαλικοί : Φαρυγγική αμυγδαλή – υπερώα.
6. Παρειακοί ΣΑ : Στο εσωτερικό των παρειών.

Οι σιελογόνοι αδένες μείζονες και ελάσσονες παράγουν σίελο.

Ο σίελος αποτελεί το έκκριμα των μικρών και μεγάλων σιελογόνων αδένων.

Ποσοστό 98% του συνολικά εκκρινόμενου σιέλου προέρχεται από τους μείζονες σιελογόνους αδένες.

7% του συνολικού ποσού του σιέλου εκκρίνεται από τους ελάσσονες σιελογόνους αδένες. Φυσιολογικός ρυθμός έκκρισης του σιέλου 0,3mil/min.

Ο σίελος αποτελείται από ανόργανα συστατικά όπως 99,5% νερό – 0,5 οργανικά και ανόργανα συστατικά – pH 5,2 – 7,8 (μέση τιμή pH 6,9) – Κάλιο – Νάτριο – Χλώριο – Διττανθρακικά ιόντα – φωσφορικά ιόντα – Ασβέστιο – Μαγνήσιο – Ιώδιο – Θειοκονικά.

Οργανικά συστατικά σίελου, διάφορα ένζυμα όπως : πτυαλίνη, αμυλάση, λυσοζύμη, κολλικρεḯνη, αλκαλική φωσφατάση. Πρωτεḯνες : φωσφοπρωτεḯνες, γλυκοπρωτεḯνες (μονοκίνες), αντισώματα, συγκολληπτυογόνα συστήματος ΑΒΟ (Ομάδες αίματος), ορμόνες.

Ειδική μνεία πρέπει να γίνει για το ένζυμο πτυαλίνη (α-αμυλάση) το οποίο βοηθάει στη διάσπαση του αμύλυ (πολυσακχαρίτης) και την μετατροπή του σε απλούσερα σάκχαρα.

Έτσι οι τροφές όπως η πατάτα, ρύζι, ψωμί όταν μασσώνται λαμβάνουν γλυκιά γεύση.

Επίσης το ένζυμο του σίελου ΛΥΣΟΖΥΜΗ διαθέτει αντιμικροβιακή δράση, έχοντας τη δυνατότητα διάσπασης του τοιχώματος των μικροβίων που αποτελείται κυρίως από πεπτιδογλυκάνες προκαλώντας έτσι τη λύση του κυττάρου και καταστροφή του μικροβίου.

Εικόνα 2

ΑΔΕΝΟΚΥΨΕΛΗ : Εκκριτική μονάδα σιελογόνων αδένων περιβάλλονται από μυοεπιθηλιακά κύτταρα. Οι αδενοκυψέλες εκβάλλουν στους εμβόλιμους πόρους που ενώνονται για να σχηματίσουν τους αμέσως μεγαλύτερους σε διάμετρο ενδολόβιους ή γραμμωτούς πόρους οι οποίοι επενδύονται από υψηλά κυλινδρικά κύτταρα. Τα επιθηλιακά κύτταρα των αδενοκυψελών και πόρων επικάθονται στη βασική μεμβράνη. Οι σιελογόνοι αδένες αποτελούνται από εκκριτικές μονάδες και σύστημα πόρων μέσω των οποίων ο σίελος διοχετεύεται στο σώμα.

Οι αδένες χωρίζονται σε λόβια μέσω ινώδων διαφραγμάτων από ΣΙ σε πολυάριθμα ΛΟΒΙΑ.

Σε άλλους κατώτερους οργανισμούς (έντομα, προνύμφες) οι σιελογόνοι αδένες επιτελούν διαφορετικές λειτουργίες όπως παραγωγή μεταξιού ενώ στις μύγες και άλλα έντομα το σάλιο περιέχει κύτταρα με πολυταινιακό DNA, τα οποία έχουν μεταβολικό πλεονέκτημα καθώς στο σίελο υπάρχουν έτσι πολλαπλά γονίδια ώστε η παραγωγή ενζύμων να γίνεται ταχύτερα.

Στα κύτταρα αυτά γίνεται ΕΝΔΟΜΙΤΩΣΗ (πολλαπλασιασμός DNA χωρίς διαίρεση κυττάρου).

Η σύσταση του σιέλου εξαρτάται από το είδος του ζώου.

Στα περισσότερα σπονδυλωτά ο σίελος αποτελείται από νερό και βλέννα, με τελικό σκοπό να μαλακώνεται η τροφή κατά την μάσηση.

Στα θηλαστικά ο σίελος περιέχει και διάφορα ένζυμα.

Η έκκριση του σίελου (σιελόρροια) αυξάνεται με τις διάφορες σκέψεις, οσμές, παρουσία τροφής, αύξηση της θερμοκρασίας.

Ιστολογικά οι σιελογόνοι αδένες, αποτελούνται από αθροίσματα κυττάρων, τα οποία παράγουν έκκριμα (σίελο) που αποτελείται από ανόργανα και οργανικά συστατικά.

Το παραγόμενο έκκριμα διοχετεύεται σε αγωγούς η οποία συνενώνονται και απαρτίζουν τον εκφορητικό πόρο του σιελογόνου αδένα που εκβάλλει στην κοιλότητα του στόματος.

Στον σίελο περιέχονται ιόντα (Κ, Na, Ca) τα οποία μεταβάλλονται κατά την είσοδο στον σιελογόνο αγωγό (βλέπε εικόνα 2).

Έτσι ιόντα Na αντικαθίστανται από ιόντα Κ, και γίνεται εμπλουτισμός με διττανθρακικά ιόντα (HCo3). Ο εμπλουτισμός αυτός είναι ζωτικής σημασίας για τα μυρηκαστικά ζώα, τα ιόντα αυτά μειώνουν έτσι την οξύτητα της προσλαμβανόμενης τροφής τους στον προστόμαχο τον οποίο διαθέτουν αυτά.

ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΣΙΕΛΟΥ

1. Σχηματισμός «βλήμου» δηλαδή ομογενιοποίηση της τροφής (σχηματισμός «μπουκιάς») για την κατάποση αυτής.
2. Προστατεύει τα δόντια, από τον σχηματισμό τερηδόνας.
3. Προφυλάσσει τη στοματική κοιλότητα από μολύνσεις.
4. Η έκκριση σιέλου, ο σίελος συμμετέχει στην γεύση, μάσηση, κατάποση, ομιλία.

Πιστεύεται ότι η μείωση έκκρισης του σίελου συνοδεύει φυσιολογικά τη γήρανση του ανθρώπου, αυτό δεν είναι σωστό.

Έτσι όταν υπάρχει ξηρότητα του στόματος (ξηροστομία) η οποία εκδηλώνεται σαν :

• Αίσθημα ξηρότητας («κολλάει» το στόμα).
• Δυσκολίες μάσησης, κατάποσης, γεύσης, ομιλίας.
• Αίσθημα καύσου στο στόμα (καυσαλγία).
• Αίσθημα ξηρότητας στον λαιμό.
• Χειλίτιδα με σχάση χειλιών (δημιουργία ραγίδων).
• Γλωσσοδονία, τραχύτητα τοπική.

ΑΙΤΙΑ ΞΗΡΟΣΤΟΜΙΑΣ

• Χημειοθεραπεία
• Rx τραχήλου
• Βλάβες των νεύρων
• Σύνδρομο Sjongren
• Νόσος μοσχεύματος έναντι ξενιστή
• Αρρύθμιστος Σακχαρώδης Διαβήτης
• Άποιος Διαβήτης (έλλειψη .......................)
• HIV λοίμωξη
• Νόσος Parkinson
• Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος
• Σκλήρυνση κατά πλάκας
• Κάπνισμα υπερβολικό
• Αναπνοή από το στόμα
• Καντιτίαση.

ΦΑΡΜΑΚΑ

• Αντιχολινεργικά
• Ατροπίνη
• Αντι..............
• Τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά
• Αγχολυτικά
• Αντιϊναμινικά
• Αντιεμετικά
• Αντιυπερτασικά
• Αντιπαρκισονικά

ΣΥΜΠΑΘΗΤΙΚΟΜΙΜΗΤΙΚΑ

• Αποσυμφορητικά ρινός
• Βρογχοδιασταλτικά
• Αμφεταμίνες
• Κατασταλτικά όρεξης
• Λίθιο
• Διουρητικά
• Αναστολείς πρωτεάσης
• Ρετινοειδή
• Χημειοθεραπευτικά.

Συχνότητα 3^η ηλικία 18-61%.

ΕΠΙΠΛΟΚΕΣ ΞΗΡΟΣΤΟΜΙΑΣ

Ξηρότητα, ατροφία βλεννογόνου στόματος, γλωσσοδονία, αυξημένη τερηδόνα, ουλίτιδα, μειωμένη συγκράτηση τεχνητών οδοντοστοιχιών, δυσκολία μάσησης, κατάποσης, ομιλίας.

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΞΗΡΟΣΤΟΜΙΑΣ

Εξαρτάται από το αίτιο που προκαλεί αυτήν. Γενικοί κανόνες : καλή υγιεινή στόματος, κατανάλωση τροφών, ποτών χωρίς ζάχαρη, καφεḯνη, καπνίσματος. Κατανάλωση τσίχλας χωρίς ζάχαρη, εσπεριδοειδών, απαλό βούρτσισμα των δοντιών, καθαρισμό δοντιών με οδοντικό νήμα, τακτικές επισκέψεις στον οδοντίατρο.

Ref. : - Βικιπαιδεια

        - Merck Man 19^th ed.