Γράφει ο
Γεράσιμος Μ. Μεταξάς

Επ’ ευκαιρία της επετείου της 4^ης Αυγούστου θα ήθελα να κάνω μια συνοπτική αναφορά για τη σημασία της ημερομηνίας. Για την αιτία που προεκάλεσε την επιβολή του ιδιότυπου καθεστώτος, τα κύρια χαρακτηριστικά του, τη πραγματική ιδεολογία του πολιτεύματος και τέλος την προσφορά του εις το έθνος, ώστε η ημερομηνία αυτή να τύχει της επετειακής μνείας. 

ΑΙΤΙΑ και ΑΦΟΡΜΕΣ: Πέρασαν 81 χρόνια από την 4^ην Αυγούστου 1936 όταν ο Ιωάννης Μεταξάς επέβαλε, με την αποδοχή του Βασιλέως, την αποκαλούμενη «Δικτατορία Μεταξά» όπως επεκράτησε μεταπολεμικώς να αποκαλείται για πολιτικούς λόγους. Κατά γενική ομολογία, ιστορικά επιβεβαιωμένη, η περίοδος του μεσοπολέμου, μετά την μικρασιατική καταστροφή, χαρακτηρίζεται πολιτικά από μη βιώσιμες κοινοβουλευτικές κυβερνήσεις, λόγω της έντονης αντιπαλότητας των δύο μεγάλων κομμάτων που οδηγούσε στη δημιουργία ρευστού πολιτικού κλίματος με κύριο χαρακτηριστικό την αρχολαγνεία. Η χώρα υπέφερε από πλήρη αστάθεια, πολιτικά πάθη, φθόνον, χρεοκοπία και ακραίες καταστάσεις που ευνοούσαν ολιγαρχικά στρατιωτικά κινήματα με αποκορύφωμα το κίνημα Μαρτίου 1935. Μια ομάδα Βενιζελικών αξιωματικών, υπό τον Νικόλαον Πλαστήρα, επιχείρησε την κατάληψη της εξουσίας, κατεστάλη υπό του Γεωργίου Κονδύλη, και έτσι απεφεύχθη μία  εμφιλιοπολεμική σύρραξη. Την ίδια εποχή δια δημοψηφίσματος η παλινόρθωση της Βασιλείας με την επάνοδο του Βασιλέως Γεωργίου Β’. Οι εκλογές της 26^ης Ιανουαρίου 1936, με το σύστημα της απλής αναλογικής, έφερε την ισοψηφία των δυο μεγάλων κομμάτων (141-144). Η δημιουργία μιας συμμαχικής κυβέρνησης εστάθη αδύνατον και έτσι το Παλλαϊκό Μέτωπο (15 κουμμουνισταί βουλευταί) απέκτησε τον ρόλο του ρυθμιστού. Τελικώς σχηματίσθηκε κοινοβουλευτική κυβέρνηση με εξωκοινοβουλευτικό Πρωθυπουργό τον Καθηγητή της Νομικής Κωνσταντίνο Δεμερτζή.

Η μυστική συμφωνία Σοφούλη – Σκλάβαινα για την εκλογή του Προέδρου της Βουλής προκάλεσε έντονους διαξιφισμούς και αντεγκλήσεις με αποτέλεσμα η Βουλή να υπολειτουργεί. Ο δε υπηρεσιακός Υπουργός των Στρατιωτικών Αλέξανδρός Παπάγος και ο Υφυπουργός Αντιστράτηγος Πλατής απειλούσαν με στρατιωτικό πραξικόπημα. Ο Βασιλεύς Γεώργιος αιφνιδιάζοντάς, τους απέπεμψε διορίζοντας τον αρχηγό του κόμματος των Ελευθεροφρόνων, Ιωάννη Μεταξά, Υπουργό των Στρατιωτικών. Ας σημειωθεί ότι ο  Ελευθέριος Βενιζέλος, εις επιστολή του από το Παρίσι προς τον φίλτατον Λουκά Ρούφο, επαίνεσε την αποφασιστική πράξη του Βασιλέα. Παράλληλα με τα υπουργεία στρατιωτικών και αεροπορίας ο Μεταξάς ανέλαβε και την αντιπροεδρία της κυβερνήσεως (14 Μαρτίου 1936)

Ο θάνατος σημαντικών ηγετών, το πρώτο εξάμηνο του 1936, (Γεωργίου Κονδύλη, Ελευθερίου Βενιζέλου Παναγή Τσαλδάρη και ιδιαιτέρως ο θάνατος του πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Δεμερτζή την 13^ην Απριλίου 1936) υπήρξε η συγκυρία που άνοιξε τον δρόμο για τον Μεταξά να αναλάβει τη διακυβέρνηση της χώρας. Ο Βασιλεύς, εκ καθήκοντος,  διόρισε Πρωθυπουργό τον Αντιπρόεδρο της κυβερνήσεως, ο οποίος μετά τις προγραμματικές του δηλώσεις εις την Βουλή έλαβε ψήφον εμπιστοσύνης (241 ναι, 16 όχι και 4 αποχές). Η Βουλή εξουσιοδότησε την κυβέρνηση Μεταξά να διοικεί τη χώρα με νομοθετικά διατάγματα, διέκοψε τις εργασίες της την 30^ην Απριλίου μέχρι την 30^ην  Σεπτεμβρίου και απήλθε εις μακράν περίοδον διακοπών!!

Η εξαγγελία της πανελλαδικής εργατικής απεργίας της ΓΣΕΕ. για την 5^ην Αυγούστου 1936 απετέλεσε την αφορμή.  Είχαν προηγηθεί την 8^ην Μαΐου τα αιματηρά γεγονότα της Θεσσαλονίκης που προεκάλεσαν οι αριστεροί καπνεργάτες με τα λαϊκίστικα συνθήματα «Με τάξη, με τάξη, το ψωμί πάει 16 και το λάδι θα πετάξει» Επίσης η επαπειλούμενη αυτονομία της Μακεδονίας, κατ’ υπόδειξη της  Comintern (Κομμουνιστική Διεθνής) ώθησε τον Μεταξά να εκφράσει την ανησυχία του στον Βασιλέα για την εσωτερική αναρχία και για τον ορατό κίνδυνο της εσωτερικής ασφάλειας, ιδίως σε μια εποχή που τα διεθνή γεγονότα καλύπτονταν έντονα από ένα γκρίζο πέπλο ανησυχίας. Πρότεινε την άρση ορισμένων άρθρων του Συντάγματος και τη διάλυση της Βουλής, διότι με τον κοινοβουλευτικό μανδύα που ήταν περιβεβλημένος δεν εγγυάτο την ασφάλεια του έθνους. Στο ημερολόγιο του σημειώνει: «Την 4^ην Αυγούστου η Ελλάς έγινε ένα κράτος αντικομουνιστικό, αντικοινοβουλευτικό, ένα κράτος ολιγαρχικό, βασιζόμενο εις την αγροτική και εργατική πολιτική, απόμακρον από την πλουτοκρατία, τα κόμματα και κομματίδια. Κόμμα είναι ο λαός, εκτός των αδιόρθωτων αντιφρονούντων και παλαιοκομματικών αντιδραστικών που έχασαν το παιχνιδάκι της εξουσίας.»

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ: Το καθεστώς της 4^ης Αυγούστου, όταν επεβλήθη από τον εκλεγμένου πρωθυπουργό και με την έγκριση του Βασιλέως, είχε συγκεκριμένο εθνικό σκοπό, πέραν της αλλαγής του πολιτεύματος. Ήταν κάτι νέο, τελείως διαφορετικό των παλαιοκομματικών του παρελθόντας.  Διέθετε ξεχωριστά χαρακτηριστικά και συγκεκριμένη ιδεολογία που στόχευε εις τον φρονηματισμό και στη μεγιστοποίηση των ψυχικών αποθεμάτων του λαού. Με αφετηρία την 4^ην Αυγούστου, ο Μεταξάς ξεκίνησε τη δύσβατη ανοδική πορεία για την αναδιοργάνωση, τη θωράκιση του κράτους και την προετοιμασία κατά τη διάρκεια της 4ετίας μιας επερχόμενης πολεμικής συρράξεως. Ο Ιωάννης Μεταξάς ήταν ένας οραματιστής με έντονο το πατριωτικό φρόνημα μακριά από ωφελιμιστικές βλέψεις.

ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΘΝΟΣ: 1. Αγροτική Πολιτική: Επέβαλλε τη διαγραφή των αγροτικών δανείων, τον νέο διαμοιρασμό δημοσίων γαιών προς καλλιέργεια, τη σύμπραξη αγροτών και γαιοκτημόνων εις τα κέρδη της παραγωγής, τη δημιουργία αγροτικών συνεταιρισμών με ιδιαίτερη έμφαση στην παραγωγή καπνού, ελαιόλαδου, οίνου και σταφίδας.

Οικονομική Πολιτική: Μέσω συμψηφισμού (clearing) ελληνικών καπνών και μεταλλεύματος επέτυχε οικονομική βοήθεια από την Γερμανία, με την οποία κάλυψε ένα μέρος του ελλείμματος ενός δισεκατομμυρίου δραχμών από τους  ελλειμματικούς ισολογισμούς των προηγουμένων ετών.

Κοινωνική Πολιτική: Παράλληλα έδωσε Ιδιαίτερη έμφαση στην φιλεργατική πολιτική, την οποία ήσκησε μέσω του Υπουργού Αριστείδη Δημητράτου, πρώην στέλεχος της ΓΣΕΕ. Άμεση  ήταν η δημιουργία του Ιδρύματος Κοινωνικής Ασφάλισης (ΙΚΑ), οι συμβάσεις εργασίας, η διαιτησία εργατικών διαφορών, η καθιέρωση του ελαχίστου ημερομισθίου, του οκτάωρου εργασίας και η αργία της Κυριακής. Αναβάθμιση της υγείας με την δημιουργία νέων νοσοκομείων (Σανατόριο Σωτηρία). Η αναδιοργάνωση της δημόσιας διοικήσεως με αυξημένη δικαιοδοσία στους νομάρχες και την εμπέδωση της ασφάλειας και της δημοσίας τάξεως ανέδειξε την υπευθυνότητα των Δήμων και όχι την χαλαρά συλλογικότητα.  Ενίσχυσε τον σεβασμό της δικαιοσύνης με τον αυστηρό αυτοέλεγχο της, μέσω της δημιουργίας ενός σώματος επιθεωρητών, δηλαδή ιεραρχικώς ανώτεροι δικαστές. Καθιέρωσε τη δημοτική γλώσσα χωρίς την υποβάθμιση της καθομιλουμένης καθαρεύουσας. Την αναβάθμιση της παιδείας με το οκτατάξιο γυμνάσιο και το αυτοδιοίκητο των πανεπιστημίων. Διαισθανόμενος τον εθνικό κίνδυνο από ανεξέλεγκτους ξένους πράκτορες επέβαλε τον έλεγχο των μέσων μαζικής ενημερώσεων, εφημερίδων και ραδιοφώνου. Ο πρώτος ραδιοφωνικός σταθμός λειτούργησε στο Ζάππειο υπό τον Ιωάννη Βουλπιώτη. Παράλληλα δεν αμέλησε από την πρώτη στιγμή τη θωράκιση της χώρα με την ενίσχυση των ενόπλων δυνάμεων. Ο Αλέξανδρος Παπάγος αναφέρει στο βιβλίο του: «Θεωρώ υποχρέωσή μου να υπεραμυνθώ της μνήμης του Ιωάννου Μεταξά, ως μία εκ των μεγαλυτέρων υπηρεσιών που προσέφερε εις το έθνος και εν συνείδηση διακηρύσσω ότι από το 1923 έως το 1936 ουδεμία ελληνική κυβέρνηση μερίμνησε για την ανασυγκρότηση των ενόπλων δυνάμεων. Ο Ιωάννης Μεταξάς επαρουσίασε ανάλογο στρατιωτικό έργο μεταξύ 4^ης Αυγούστου 1936 και 20^ης Οκτωβρίου 1940 χωρίς να παραλείπω την οχύρωση των ελληνο βουλγαρικών συνόρων και την αξία των οχυρών Ρούπελ – Γραμμή Μεταξά, πιστό αντίγραφο της γαλλικής Μαζινό το οποίο εν αντίθεση με αυτό ανέπτυξε ισχυρά αντίσταση γενόμενο σημείο αναφοράς και ανδρείας από τον ιδιο τον Χίτλερ.» Από τα απομνημονεύματα του Ναυάρχου Σακελλαρίου : «Ο Ιωάννης Μεταξάς πέρασε ως μία από τις ισχυρότερες διάνοιες, όχι μόνο ως στρατιωτικός, αλλά και ως διαχειριστής της εξωτερικής πολιτικής που εγνώρισε ο τόπος, εννοώντας την προ του πολέμου επιλογή της Βρετανίας ως συμμάχου. Μετά τον θάνατό του ο ελληνικός λαός ετρόμαξε. Πιστεύω μετά βαθυτάτης πεποιθήσεως ότι η τύχη της πατρίδος θα ήταν διαφορετική.»

Αυτός ο Κυβερνήτης δεν είχε καμία ομοιότητα με τους δικτάτορες της εποχής εκείνης, διότι πέραν των άλλων δεν διέθετε μυστική στρατιωτική αστυνομία σαν τα Ες Ες του Χίμλερ και στρατιωτικά τμήματα μελανοχιτώνων του Μουσολίνι. Δεν είχε φυλετικές διακρίσεις, ούτε ήταν πολεμοχαρής, ή πιστός υπηρέτης του Βασιλέως (κατά Μανώλη Γλέζο) και δεν είχε κατακτητικές βλέψεις, αλλά αποφασιστικές και πατριωτικές, όταν μόνος του 2.50 την πρωίαν της 28^ης Οκτωβρίου, στο ταπεινό καθιστικό της οικίας του στην Κηφισιά είπε εις τον κομιστή ατυχή πρέσβη Εμμανουήλ Γκράτσι: «Alors c’ est la guerre» (ΟΧΙ) και προέτρεψε τον ελληνικό λαό να πολεμήσει σύσσωμος υπέρ βωμών και εστιών για την τιμή και τη δόξα. Το νικηφόρο έπος του 40 επέσυρε τον παγκόσμιο σεβασμό.

Καταλήγοντας θεωρώ ότι η 4^η Αυγούστου θα πρέπει να τιμάται ως μια ιστορική επέτειος, διότι ήταν η αφετηρία μιας δημιουργικής και ευνοούμενης πολιτείας ο προπομπός του έπους της δόξης των απανταχού Ελλήνων. Θεωρώ κατάφωρη αδικία τον χαρακτηρισμό της 4^ης Αυγούστου ως αποφράδος ημέρας ή αλήστου μνήμης, επειδή έτσι την νομίζουν οι αιώνιοι αντίπαλοι παλαιολιθικοί κομμουνιστές και οι αμετανόητοι παλαιοκομματικοί αντίπαλοί του. Θεωρώ ότι είναι μια επέτειος  κατασυκοφαντημένη και εκ προθέσεως ξεχασμένη από κάποιους αρχηγούς αστικών κομμάτων, οι οποίοι ενοχλούνται ακόμη και με το άκουσμα του ονόματος Μεταξά.

gerasimos.metaxas@hotmail.com

(Από την εφημερίδα ΕΣΤΙΑ)