Γράφει ο
Νίκος Καλιακμανης

Ο Σακχαρώδης Διαβήτης δεν είναι νόσος αλλά τρόπος ζωής.

Βέβαια ίαση δεν υπάρχει για τον Σ.Δ. αλλά συνεχώς και σχεδόν σε καθημερινή βάση οι θεραπευτικές και ερευνητικές αντιλήψεις για την αντιμετώπιση του εξελίσσονται (με νέες αποτελεσματικές τεχνικές μοριακού επιπέδου και  προσεγγίσεις πειραματικές) π.χ. δισκία τα οποία επιτρέπουν στα νεφρά να αποβάλλουν τις μεγάλες τιμές σακχάρου αίματος, δημιουργία Υπογλώσσιας ινσουλίνης, αντλίες φορητές συνεχούς καταγραφής σακχάρου αίματος, αναίμακτες μετρήσεις σακχάρου.

Ο Σ.Δ. αποτελεί σήμερα παγκόσμιο πρόβλημα.

Στον Ελλαδικό χώρο ο Σ.Δ. εμφανίζει συχνότητα 7% - 8%.

Στο σύνολο των ατόμων με Σ.Δ. ποσοστό 95% εμφανίζουν άτομα με Σ.Δ. 2 και 5% Σ.Δ. 1.

Διαχρονικά παρατηρείται συνεχής αύξηση του Σ.Δ. στην Ελλάδα με ανησυχητικά ευρήματα αύξησης της συχνότητας αυτής στους εφήβους με κυρίαρχο εύρημα την ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ.

Στους ασυμπτωματικούς αυτούς εφήβους με Σ.Δ. 2 το πρώτο μέτρο θεραπείας είναι η ΔΙΑΙΤΑ – ΑΣΚΗΣΗ και η ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ – ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ για την νόσο και την αντιμετώπισή της. Αν δεν επιτυχθεί η ρύθμιση του Σ.Δ. με τα μέτρα αυτά μετά από 3 μήνες προσπάθειας, προστίθεται μετφορμίνη.

ΧΡΗΣΙΜΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ (Σ.Δ.)

Στην Ελλάδα ο Σ.Δ. εμφανίζει όπως αναφέρθηκε ποσοστό 7% - 8% από το σύνολο των ατόμων αυτών με Σ.Δ. ποσοστό 95% πάσχει από Σ.Δ. 2, 5% από Σ.Δ. 1.

Στατιστικά στοιχεία που εμπνέουν ανησυχία είναι η αύξηση του Σ.Δ. 2 στον Ελλαδικό χώρο.

Έτσι το έτος 1974 ο Σ.Δ. αντιπροσώπευε ποσοστό 2,4%. Το έτος 1990 ποσοστό 3,1% και σήμεραόπως προαναφέρθηκε έχει ποσοστό 7% - 8%.

Γενικά σε παγκόσμια κλίμακα ο Σ.Δ. εμφανίζει ποσοστιαία αναλογία 12,1% - 14,5% του γενικού πληθυσμού.

Ο Σ.Δ. 2 εμφανίζεται σε ηλικίες συνήθως άνω των 45 ετών δηλαδή στα 4 – 5 άτομα ηλικίας 45 ετών και άνω 1 άτομο πάσχει από Σ.Δ.

Το πιο σημαντικό εύρημα των διαφόρων στατιστικών είναι ότι ποσοστό που αγγίζει το 35% δεν γνωρίζουν ότι έχουν Σ.Δ.

Επίσης πρέπει να επισημανθεί το γεγονός ότι σήμερα η ημέρα της διάγνωσης Σ.Δ. 2 (που συνήθως η διάγνωση αυτή γίνεται από τις μικρο-μακροαγγειακές επιπλοκές του Σ.Δ. γίνεται 7 έως 9 χρόνια μετά από την έναρξη του Σ.Δ. 2.

ΑΛΛΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΟΥΝ ΤΑ ΕΞΗΣ:

1. 1.    Ο Σ.Δ. αποτελεί την (1^η) πρώτη αιτία ΤΥΦΛΩΣΗΣ σε παγκόσμιο επίπεδο.
2. 2.    Ο Σ.Δ. αποτελεί την (1^η) πρώτη αιτία ακρωτηριάσεων (ανά 30΄ σε παγκόσμια κλίμακα γίνεται κάποιος ακρωτηριασμός συνήθως κάτω άκρα).
3. 3.    Ο Σ.Δ. αποτελεί μαζί με την ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ νόσο η οποία οδηγεί σε Χρόνια Νεφρική Ανεπάρκεια (Χ.Ν.Α.) και αιμοκαθάρσεις
4. 4.    Η ύπαρξη Σ.Δ. ΤΕΤΡΑΠΛΑΣΙΑΖΕΙ (x 4) τον κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακών επεισοδίων, τα οποία αυξάνουν την νοσηρότητα του Σ.Δ.
5. 5.    3 στα 4 άτομα με Σ.Δ. θα υποστεί 1 καρδιαγγειακό επεισόδιο στη ζωή του υπολογίζεται το 2025 ο αριθμός θανάτων από καρδιαγγειακά νοσήματα και Σ.Δ. θα φτάσει τα 25Χ10⁶.

Ο Σ.Δ. «προκαλεί» ένα προθομβωτικό στάδιο, που περιλαμβάνει: α) δυσλειτουργία του ενδοθηλίου των αγγείων, β) υπερλειτουργία των αιμοπεταλίων (τα αιμοπέταλια των ατόμων με Σ.Δ. εμφανίζονται περισσότερο ενεργοποιημένα, με τάση προς συγκόλληση).

Όλα τα παραπάνω οφείλονται στις επιδράσεις της υπεργλυκαιμίας, της αντίστασης προς την ινσουλίνη, συνυπάρχουσες λοιμώξεις, οξειδωτικό stress.

Η ανάπτυξη αθυροσκλήρυνσης που είναι επακόλουθο των παραγόντων, αυξάνει την θνητότητα και νοσηρότητα στα άτομα με Σ.Δ., τα οποία εμφανίζουν αυξημένα καρδιαγγειακά επεισόδια (αγγειακά εγκεφαλικά – θρομβώσεις).

Επίσης η σχέση του Σ.Δ. με Νεοπλασίες, έχει βρεθεί ότι ο Σ.Δ. προδιαθέτει για ανάπτυξη νεοπλασίας → του μαστού → του εντέρου → του παγκρέατος.

Ενώ Σ.Δ. 2 εμφανίζει αντίστροφη σχέση με τον καρκίνο του προστάτου (πιθανόν στις ηλικίες που εμφανίζεται ο Σ.Δ. 2 υπάρχει χαμηλό ποσό τεστοστερόνης).

Επίσης έχει αναφερθεί ότι ο Σ.Δ. 1 συνδέεται με εμφάνιση γαστρικού Ca – Νεοπλασίες παραγωγικών οργάνων γυναικών.

Επίσης υπάρχουν ομάδες ατόμων που εμφανίζουν «ΠΡΟΔΙΑΒΗΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ» όπως: α) αυτά που εμφανίζουν τιμές γλυκόζης νηστείας 110 – 120mg/dL, με ΔΙΑΤΑΡΑΓΜΕΝΗ ΓΛΥΚΟΖΗ ΝΗΣΤΕΙΑΣ (Impaired Fasting Glucose I.F.G.), β) τα άτομα που έχουν τιμή σακχάρου αίματος ≥ 140mg/dL έως 200mg/dL στις 2 ώρες μετά την λήψη γλυκόζης από το στόμα ποσότητας 75 γραμμαρίων (τιμή νηστείας 126mg/dL) και ορίζονται σαν διαβητικά άτομα με ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΟΧΗ ΓΛΥΚΟΖΗΣ (Impaired GlucoseTolerance Test – Ι.G.T.) ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΣΗΜΕΙΩΘΕΙ ότι οι ΟΜΑΔΕΣ ΤΩΝ ΠΑΡΑΠΑΝΩ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ I.F.G. και I.G.T. ΘΑ ΕΜΦΑΝΙΣΟΥΝ Σ.Δ. 2 ΤΑ ΕΠΟΜΕΝΑ 3 – 5 ΧΡΟΝΙΑ.

Υπάρχει, μπορεί να υπάρξη πρόληψη για την νόσο που λέγεται Σακχαρώδης Διαβήτης η οποία συνεχώς εμφανίζει αύξηση σε παγκόσμιο επίπεδο;

Μπορεί για το Σ.Δ. να εφαρμοστεί το θεμελιώδες αξίωμα της Ιατρικής Επιστήμης «Η ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΙΝΑΙ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ».

Θα προσπαθήσω να απαντήσω με όλα τα δεδομένα που υπάρχουν σήμερα.

Η παρουσία των αυτοαντισωμάτων αυτών χωρίς συνύπαρξη διαταραγμένης ανοχής στην γλυκόζη αυξάνει κίνδυνο εμφάνισης Σ.Δ. 1 σε ποσοστό 25%.

Οι γενετικοί παράγοντες του Σ.Δ. 1 σχετίζονται με πολλά γονίδια (κύριο γονίδιο στην HLA η περιοχή του χρωμοσώματος 6).

Η περιοχή αυτή περιλαμβάνει γονίδια τα οποία κωδικοποιούν ειδικά μόρια ΙΙ MHC: Μάζα Histocompatibility Complex) τα οποία ευθύνοναι για την παρουσίαση αντιγόνων στα Τ – βοηθητικά κύτταρα εμπλεκόμενα στην έναρξη της ανοσιακής απόκρισης (βλέπε Σχήμα 1).

Σχήμα 1

Επίσης άτομα με Σ.Δ. 1 φέρουν HLA DR3.

Φαίνεται όμως ότι «Προδιατεθημένα» άτομα αποτελούν μόνο ποσοστό μέχρι 10% - 15% των ατόμων που θα αναπτύξουν Σ.Δ.1, του οποίου πρέπει να σημειωθεί ότι : α) ο επιπολασμός του έχει αυξηθεί παγκοσμίως τα τελευταία χρόνια, β) η μέση ηλικία εμφάνισης Σ.Δ. 1 έχει μειωθεί, γ) η σχέση με τους λεγόμενους αυξημένου κινδύνου απλότυπους* του μείζονος συστήματος ισοσυμβατότητας έχει τροποποιηθεί.

*ΑΠΛΟΤΥΠΟΣ: Ο συνδυασμός πολλαπλών αλληλίων** σε ένα σύμπλεγμα γονιδίων.

**ΑΛΛΗΛΙΑ: Ένα η περισσότερα γονίδια στα οποία κωδικοποιούνται ειδικά κληρονομικά χαρακτηριστικά, τα οποία βρίσκονται σε αντίστοιχες θέσεις στο ζεύγος των χρωμοσωματιδίων.

Ποσοστά 3% - 4% πιθανότητες εμφάνισης Σ.Δ. 1 αν ο γονέας έχει Σ.Δ. 1 και 5% - 15% μεταξύ αδελφών ανάλογα με τον απλότυπο που αυτοί φέρουν.

Γενικά οι περισσότεροι ασθενείς με Σ.Δ. 1 δεν έχουν συγγενή πρώτου βαθμού ο οποίος πάσχει από την νόσο.

Σαν πρόληψη στον Σ.Δ. 1 μπορεί να εφαρμοστεί:

1. 1.    Η ανοσοκατασταλτική θεραπεία.
2. 2.    Η αποφυγή των λίγων γνωστών περιβαλλοντικών παραγόντων που πυροδοτούν το Σ.Δ.1.
3. 3.    Μόλυνση με ιούς ιοί Coxsackie ή ερυθρά και υπόστρωμα γενετικής προδιάθεσης.
4. 4.    Μικρή χρονική περίοδος θηλασμών νεογνού (στατιστικά εκ Τσεχίας).
5. 5.    Ουσίες χημικές όπως το Pyrinuron (τρωκτοκτόνο) η στρεπτοζοτοκίνη (χημειοθεραπεία για Ca παγκρέατος).
6. 6.    Έλλειψη Βιταμίνης D.
7. 7.    Λευκή φυλή εμφανίζει Σ.Δ. 1 περισσότερο από Μαύρη φυλή.

Έχει δειχθεί ότι η χορήγηση ανοσοκατασταλτικών φαρμάκων (αζαθειαπρίνη – κυκλοσπορίνη – sirolimuns αλλά οι παρενέργειες αυτών των φαρμάκων είναι πολύ σοβαρές.

Η χρήση επίσης ινσουλίνης για την πρόληψη έναρξης σε άτομα με ισχυρή γενετική προδιάθεση και θετικά αυτοαντισώματα Σ.Δ. 1 (χορήγηση IV για 4 μέρες ετησίως και υποδόρια χορήγηση σε πολύ χαμηλές δόσεις δις ημερησίως σε άτομα με θεωρητικός κίνδυνο εμφάνισης του Σ.Δ. 1 άνω του 50%) όπως και η χορήγηση νικοτιναμίδης (δραστική σε πειραματόζωα) δεν έχουν δώση ενθαρυντικά αποτελέσματα.

Για τους περιβαλλοντικούς παράγονες ανάπτυξης Σ.Δ. 1 σημασία έχει η παράταση του θηλασμού – η δίαιτα ελεύθερης γλουτένης – όπως και η σωματική άσκηση – και διατήρηση σταθερού σωματικού βάρους.

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΟΥ Σ.Δ. 1

Οι θεραπείες που εφαρμόζονται στον Σ.Δ. 1 έχουν σαν σκοπό να διατηρήσουν σε φυσιολογικό επίπεδο την γλυκόζη στο αίμα.

Οι θεραπευτικές επιλογές είναι, τρείς:

α) Ενέσιμη χορήγηση ινσουλίνης (βραχείας εκδήλωσης ή βραστίας δράσης όπως και συνδυασμοί αυτών).

β) Η μεταμόσχευση νησιδίων ή συνολικού παγκρέατος.

γ) Τοποθέτηση, χρήση αντλιών ινσουλίνης που φέρουν συσκευή συνεχούς ελέγχους του σακχάρου αίματος (βλέπε Σχήμα 2).

Σχήμα 2

ΠΡΟΛΗΨΗ ΓΙΑ ΤΟΝ Σ.Δ. 2

Η πρόληψη για τον Σ.Δ. 2 παρέχει πιο ενθαρυντικές ενδείξεις.

Η πρωτογενής πρόληψη του Σ.Δ. 2 μπορεί να γίνει: α) σε επίπεδο πληθυσμών με αγωγή υγείας, πληροφόρησης, εκπαίδευσης, β) σε ατομικό επίπεδο παρακολούθηση, ενημέρωση, εκπαίδευση του ατόμου με Σ.Δ. 2 ειδικά στα άτομα τα οποία έχουν αυξημένο κίνδυνο ανάπτυξης Σ.Δ. 2 (βλέπε Πίνακα 1).

Πίνακας 1

Γενικά αντίθεση με το Σ.Δ. 1 ο Σ.Δ. 2 θεωρείται νόσος που μπορεί να επηρεαστεί από την εφαρμογή μέτρων πρόληψης.

Ευνόητο είναι ότι η γενετικοί Παράγοντες που παίζουν ρόλο στην παθαγένεια της νόσου δεν μπορούν να τροποποιηθούν προς το παρόν τουλάχιστον.

Όμως οι Περιβαλλοντικοί οι οποίοι συντελούν στην εμφάνιση του Σ.Δ. μπορούν να τροποποιηθούν.

Έτσι: 1) Η εφαρμογή υγειοδιατητικών μέτρων αποτελεί την πρώτη επιλογή που πρέπει να γίνεται σε άτομα με Σ.Δ.: α) με οικογενειακή προδιάθεση για Σ.Δ. 2, β) αλλά και στο γενικό πληθυσμό.

Έτσι, η αποφυγή παχυσαρκίας, ή ελάττωση του σωματικού βάρους κατά 5% - 10% και η μέτρια φυσική δραστηρίοτητα (30΄ λεπτά άσκησης κάθε μέρα) αποτελούν τους πρωταρχικούς στόχους για την πρόληψη του Σ.Δ. 2.

Επίσης στα άτομα αυτά πρέπει να εξηγηθεί κατά τρόπο απολύτως πειστικό ότι οι συνιστώμενες υγιεοδιαιτητικές αλλαγές στη ζωή τους θα προσφέρουν επιπλέον προστασία και για άλλα νοσήματα (π.χ. καρδιαγγειακά).

Έχει εξακριβωθεί ότι η θεραπευτική αντιμετώπιση του σωματικού βάρους, της παχυσαρκίας, και η σωματική άσκηση, ελαττώνει τον κίνδυνο μετάπτωσης από την διαταραγμένη ανοχή γλυκόζης σε έκδηλο Σ.Δ.

Άλλες παρατηρήσεις σε μεγάλες κλίμακα πληθυσμών εφαρμοσθείσες, έδειξαν ότι η χορήγηση ακαρβόζης αύξανε σημαντικά (30%) την αναστροφή της διαταραγμένης ανοχής στη γλυκόζη σε φυσιολογική.

Προτείνεται η ακαρβόζη να χρησιμοποιείται σαν εναλλακτική λύση ή συμπλήρωμα των υγειοδιαιτητικών αλλαγών του τρόπου ζωής με τελικό σκοπό την «καθυστέρηση» της εμφάνισης Σ.Δ. 2 στα άτομα με διαταραγμένη ανοχή στη γλυκόζη.

Επίσης έχει προταθεί για τον ίδιο σκοπό η χορήγηση τρογλιταζόνης (400mg) όπως και η χορήγηση ορλιστάτης (με βελτίωση στα παχύσαρκα κυρίως άτομα μείωση των λιπιδίων και υπέρτασης).

Πολλά από τα παραπάνω φάρμακα αναφέρονται για ενημερωτικούς λόγους και οι στατιστικές παρατηρήσεις που αναφέρουν οι συγγραφείς πρέπει να επεξεργαστούν.

Βέβαια σκόπιμο είναι και πρέπει να τονιστεί ότι η πρόληψη του Σ.Δ. δεν περιλαμβάνει οποιαδήποτε τα φάρμακα (πολλά από αυτά βρίσκονται στο στάδιο διερεύνησεις) και τούτο διότι τα φάρμακα έχουν ανεπιθύμητες ενέργειες, χρειάζονται έλεγχο χορήγησης, υπάρχουν αντενδείξεις χορήγησης αυτών σε πολλά άτομα.

Από την άλλη πλευρά υπάρχει ομόφωνη και καθολική παραδοχή για τον περιορισμό των προσλαμβανόμενων θερμίδων (για την ρύθμιση του Σ.Δ. αλλά και την απώλεια του σωματικού βάρους).

Πρέπει να προσεχτεί επίσης η ποιοτική σύνθεση του διαιτολογίου, ελάττωση πρόληψης λίπους ιδίως κορεσμένων και πρόσληψη φυτικού λίπους και πρόσληψη παράλληλα φυτικών ινών, το είδος της άσκησης που θα ακολουθήσει κάθε άτομο με Σ.Δ.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΟΔΗΓΙΩΝ – ΣΥΣΤΑΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ, ή ΚΑΘΥΣΤΕΡΗΣΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΟΥ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2

(μέσα στην παρένθεση αναφέρεται το επίπεδο αξιοπιστίας κάθε οδηγίας)

• ΜΕΤΡΙΑ ΤΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ – ΑΠΩΛΕΙΑ ΣΩΜΑΤΙΚΟΥ ΒΑΡΟΥΣ ΣΤΑ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΑΥΞΗΜΕΝΟ ΚΙΝΔΥΝΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Σ.Δ. (Α)

• ΑΝΔΡΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΑΝΩ ΤΩΝ 45 ΕΤΩΝ ΚΑΙ ΒΜΙ≥25Kg/m² ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΞΕΤΑΖΟΝΤΑΙ ΓΙΑ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΜΕ IGT-IFG (Β)

• ΣΤΑ ΑΤΟΜΑ ΑΥΤΑ Η IGT – IFG ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΠΑΝΑΛΑΜΒΑΝΟΝΤΑΙ ΚΑΘΕ 1 – 2 ΧΡΟΝΙΑ (C)

• ΣΤΑ ΠΑΡΑΠΑΝΩ ΑΤΟΜΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΠΑΡΕΧΟΝΤΑΙ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΩΛΕΙΑ ΣΩΜΑΤΙΚΟΥ ΒΑΡΟΥΣ ΚΑΙ ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΝΑ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝΤΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥΣ (Β)

• ΙΔΙΑΙΤΕΡΗ ΠΡΟΣΟΧΗ (ΔΙΑΓΝΩΣΗ, ΘΕΡΑΠΕΙΑ) ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ (ΚΑΠΝΙΣΜΑ, ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ, ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ) (Α)

• ΔΕΝ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΝΤΑΙ ΣΕ ΤΑΚΤΙΚΗ ΒΑΣΗ ΦΑΡΜΑΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ Σ.Δ. ΜΕΧΡΙ ΟΡΙΣΜΕΝΕΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΝΑ ΕΠΙΒΕΒΑΙΩΘΟΥΝ ΚΑΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΛΗΦΘΕΙ ΣΟΒΑΡΑ Η ΣΧΕΣΗ ΚΟΣΤΟΥΣ – ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΟΣ.

ΠΡΟΛΗΨΗ Σ.Δ. 2 ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ

Η ανάπτυξη Σ.Δ. 2 στα παιδιά, σχετίζονται με την αύξηση της παιδικής παχυσαρκίας η οποία σημειωτέον εμφανίζεται στην Ελλάδα συνεχώς σε μικρότερες ηλικίες.

Οδηγίες για υποστήριξη του θηλασμού, της διατροφής (πλούσια σε λαχανικ, φρούτα, πτωχής σε ζωϊκό λίπος και αλάτι) της καθημερινής άσκησης προέχουν για την πρόληψη αυτής.

Έμφαση και φροντίδα από την οικογένεια αλλά και το κράτος πρέπει οπωσδήποτε να δοθεί: α) στην βελτίωση των τροφών και εμπορευμάτων που παρέχουν τα κυλικεία των σχολείων, β) στον περιορισμό των καθιστικών δραστηριοτήτων (τηλεόραση – υπολογιστές) των παιδιών μετά την ολοκλήρωση των σχολικών δραστηριοτήτων τους, γ) κάθε υπέρβαρο παιδί ή έφηβος πρέπει να εξετάζεται ενδοκρινολογικά και για την συνύπαρξη αρτηριακής υπέρτασης και δυσλιπιδαιμίας.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Φυσική άσκηση, δραστηριότητα, μείωση βάρους, «μύηση» αυτών στα παραπάνω από τα πρώτα χρόνια της ζωής τους αποτελούν τον ακρωγωνιαίο λίθο πρόληψης Σ.Δ. 2.

Ref. : - Merck Man 19^th ed.

-       Εταιρ. Μετεκπ. Μαθήματα για Σ.Δ. (Ι.Γ.Ν.Α.)

-       Areolation 2003, 108, 1527-1532