Γράφει η
Νίκη Καλτσόγια

Την Τρίτη 21 Απριλίου, συμπληρώθηκαν 48 χρόνια από το πραξικόπημα  της 21ης Απριλίου 1967, που κατέλυσε τη δημοκρατία στον τόπο. Ημέρα ιστορικής μνήμης, την οποίαν τα Ελληνικά Ταχυδρομεία τίμησαν με την έκδοση τεσσάρων γραμματοσήμων αφιερωμένων σε οκτώ μεγάλους ήρωες του αντιδικτατορικού αγώνα,  της τραγικής για τη χώρα και το έθνος επτάχρονης δικτατορίας: Σπύρο Μουστακλή, Δημήτρη Οπρόπουλο, Παναγιώτη Ελή, Νικηφόρο Μανδηλαρά, Σάκη Καράγιωργα, Κώστα Γεωργάκη και Γιώργο Τσαρουχά. Η σεμνή τελετή έγινε στα κολαστήρια της πρώην ΕΑΤ-ΕΣΑ, τώρα μουσείο, που όμως οι φρικτές  μνήμες μένουν στους χώρους του ζωντανές και κραυγάζουν. Στην τελετή που έγινε σε «κλίμα συγκινησιακά φορτισμένο», όπως αναφέρεται στο σχετικό δελτίο τύπου των ΕΛΤΑ, παραυρέθηκαν η Χριστίνα Μουστακλή, σύζυγος του Σπύρου Μουστακλή και η Νίκη Καράγιωργα, σύζυγος του Σάκη Καράγιωργα,  παιδιά και στενοί συγγενείς των άλλων τιμηθέντων ηρώων. 

Είναι χαρακτηριστικό ότι ο ίδιος ο εκπρόσωπος των ΕΛΤΑ αναφέρθηκε στην ανάγκη να αναγνωρισθεί και να τιμηθεί δημόσια  και η  μεγάλη προσφορά  στους αγώνες για την ελευθερία και τη δημοκρατία ιδιαίτερα των γυναικών των ηρώων, που στηρίζουν τα βάθρα των αγαλμάτων που τους στήνει η πολιτεία. Το θέμα αυτό είναι για μένα γνωστό από δεκαετιών, τόσο  από προσωπικές μου επιστημονικές έρευνες όσο και από τη συμμετοχή μου στο γυναικείο κίνημα. Έτσι, με αφορμή την επέτειο της 21ης Απριλίου,  ανταποκρινόμενη σε σχετική παράκληση του υπεύθυνου έκδοσης της ελληνικής εφημερίδας ΚΟΣΜΟΣ της Αυστραλίας, έγραψα ένα αφιέρωμα για τη  Νίκη Καράγιωργα, το οποίο δημοσιεύθηκε την 21η του μηνός, στην εφημερίδα αυτή. Εδώ αναδημοσιεύεται με τον ίδιο τίτλο, σε πιο περιορισμένη έκταση, και ευχαριστώ θερμά την εκδότρια της έγκριτης αυτής εφημερίδας,  κ Σοφίας Βούλτεψη, γνωστή όχι μόνο για τους δημοκρατικούς αγώνες της αλλά και για την ευαισθησία της σε θέματα που αφορούν τις γυναίκες:

Κύριοι στρατοδίκαι,
οι λόγοι οι οποίοι με ωδήγησαν εις την σύστασιν της  αντιστασιακής οργανώσεως Δημοκρατική ΄Αμυνα,.. ήσαν οι εξής: ΠΡΩΤΟΝ: Η δια βιαίων μέσων κατάλυσις του δημοκρατικού πολιτεύματος της χώρας, υπό μιας ολιγομελούς ομάδος αξιωματικών.. Ο ΔΕΥΤΕΡΟΣ ΛΟΓΟΣ, … το δικαίωμα αμύνης και αντιστάσεως κατά της επιβληθείσης δικτατορίας εις την χώραν υπό των ολίγων αξιωματικών..

Κύριοι στρατοδίκαι,.. Είχα χρέος πρώτον, ως άνθρωπος απέναντι της ιστορίας. Απέναντι δηλαδή, όλων εκείνων που έχυσαν ποταμούς αίματος δια να κληροδοτήσουν εις ημάς την ελευθερίαν και την δημοκρατίαν. Δεύτερον, είχα χρέος ως καθηγητής απέναντι εις τους φοιτητάς μου…Τους είχα γαλουχήσει με την ιδέαν ότι ορθαί αποφάσεις επί των μεγάλων προβλημάτων της χώρας λαμβάνονται μόνον με την δημοκρατικήν διαδικασίαν επιλογής…
 
Στην απολογία του Σάκη Καράγιωργα στο Στρατοδικείο εκτυλίσσεται, όλη η τραγική ιστορία της χώρας από την κατάλυση της δημοκρατίας στις 27 Απριλίου του 1967.  Κατάλυση που έγινε ένα μήνα πριν διενεργηθούν  εκλογές που είχαν εξαγγελθεί για τις 28 Μαΐου, οι οποίες  θα έδιναν λύση στην πολιτική ανωμαλία, που ακολούθησε μετά την παραίτηση της κυβέρνησης του Γεωργίου Παπανδρέου, του «γέρου της δημοκρατίας», που καταγράφηκε στην ιστορία ως «το βασιλικό πραξικόπημα». Όμως,  δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ήδη υπήρχε σχέδιο ανατροπής του δημοκρατικού πολιτεύματος, αν αυτό περνούσε στα χέρια δημοκρατικών δυνάμεων.  Ήταν το λεγόμενο «σχέδιο των στρατηγών»,  το οποίο πρόλαβαν να αξιοποιήσουν κατώτεροι αξιωματικοί. Η  εισαγγελική πρόταση στη δίκη των πρωταιτίων του πραξικοπήματος αναφέρει τα εξής: «Η 21η Απριλίου προέρχεται από παλαιότερα κατάλοιπα άλλων παραστρατιωτικών οργανώσεων, αι οποίαι ανεπτύχθησαν εις τον ελληνικόν στρατόν. Εννοώ την οργάνωσιν του ΙΔΕΑ, ο οποίος ηνέχθη στα παρασκήνιά του, μεγάλωσε και εγαλούχησεν και έδωσε εις το προσκήνιο της ιστορίας, την 21ην Απριλίου.»

Έτσι επανήλθαν οι τραγικές πολιτικές συνθήκες της κατοχής και του εμφυλίου: Στρατιωτικός νόμος, πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων, προληπτικές συλλήψεις πολιτικών προσώπων, εκτοπισμοί, ασφυκτικά μέτρα παρακολούθησης  της ζωής των πολιτών και κάθε είδους διώξεις, λογοκρισία, φυλακίσεις και βασανιστήρια. Τα κολαστήρια της ΕΑΤ-ΕΣΑ και οι  φυλακές Αβέρωφ, Ωρωπού, Αίγινας, Κορυδαλλού, Γεντί-Κουλέ, Ιτζεδίν Κέρκυρας, αλλά και αστυνομικά τμήματα, ήσαν τα καθαρτήρια, οι «ναοί» της ανάνηψης από το αμάρτημα του ενεργού δημοκρατικού φρονήματος.  Στα πανεπιστήμια είχε επιβληθεί ιδιαίτερα ασφυκτικό καθεστώς, με υπεύθυνο ειδικό Επίτροπο,  εκτός των διωγμών των πλέον “επικίνδυνων” καθηγητών του, αλλά και διάλυση της νόμιμης ΕΦΕΕ.  Και ο Σάκης Καράγιωργας, πέρασε από αρκετές απ’ τις φυλακές  αυτές.

Στις 12 Απριλίου 1970 καταδικάζεται σε ισόβια κάθειρξη.  Απελευθερώνεται στις 23 Αυγούστου του 1973 με τη χορήγηση αμνηστίας. Eπανέρχεται στη θέση του  καθηγητή  της Δημόσιας Οικονομίας του Τμήματος  Πολιτικών Επιστημών, της τότε Παντείου Ανωτάτης Σχολής Πολιτικών Επιστημών, (τώρα Παντείου Πανεπιστημίου), από την οποία είχε παυθεί το 1970, με  απόφαση της Συγκλήτου, ύστερα από επιβεβλημένη διαταγή της Κυβέρνησης.  Xωρίς έπαρση «αντιστασιακού», αλλά με την ίδια  απλότητα, εντιμότητα και αγάπη προς τους φοιτητές του, μετέχει με πρωταγωνιστικό ρόλο στις προσπάθειες αναβάθμισης της ελληνικής ανώτατης παιδείας. Δυστυχώς, η ενεργός συμμετοχή του στο ΠΑΣΟΚ από την ίδρυσή του υπήρξε γι’  αυτόν απογοητευτική, αφού διαγράφεται λόγω διαφωνιών σχετικά με τον ιδεολογικό προσανατολισμό του κινήματος και τις διαδικασίες λήψης των αποφάσεων. Όμως συνέχισε τη συμμετοχή του για τον εκδημοκρατισμό της ανώτατης παιδείας και με τον έγκυρο επιστημονικό λόγο του κατήγγειλε ως απάνθρωπο τον καπιταλισμό και κήρυττε την κοινωνική δικαιοσύνη και δημοκρατία. Δυστυχώς δεν διαψεύσθηκε στις προβλέψεις του για τις πολιτικές εξελίξεις στον τόπο. Πάντως, το Πάντειο Πανεπιστήμιο τίμησε και τιμά τη μεγάλη του συμβολή στη δημοκρατία και την παιδεία του τόπου, ιδρύοντας το 1989, ένα μεγάλο επιστημονικό κέντρο: Το Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα, του οποίου η ασταμάτητη επιστημονική δραστηριότητα υπηρετεί τις επιστημονικές και κοινωνικές αξίες που διακήρυττε. 

Φυσικά, οι αναφορές αυτές για τον  Σάκη Καράγιωργα, ελάχιστα τη φωτίζουν τη μεγάλη ηρωική και πνευματική μορφή του. Όμως στις τιμές που αποδίδονται στους ήρωες συνήθως καμιά αναφορά δε γίνεται γι’  αυτούς που βρίσκονται πίσω τους. Εκείνους που βογκούν την ίδια στιγμή που αυτοί βασανίζονται. Που σηκώνουν το βαρύ σταυρό της στέρησης, της αγωνίας, των διωγμών και των ίδιων, της ορφάνιας των παιδιών, του εξευτελισμού τους όταν στριμώχνονται στις πόρτες της φυλακής για το επισκεπτήριο.  Και  αυτές είναι μάνες και κυρίως οι γυναίκες των ηρώων  και μάλιστα όταν μένουν και με παιδιά. Μια απ’  αυτές είναι και η ΝΙΚΗ ΚΑΡΑΓΙΩΡΓΑ,  παντρεμένη μαζί του από έρωτα το 1955 απέκτησαν δύο παιδιά, αγόρι και κορίτσι.  

Τη Νίκη Καράγιωργα τη γνώριζα από το Ίδρυκα  Σάκη Καράγιωργα, του οποίου ήταν μέλος του Δ.Σ., και το «Σωματείο των Φίλων του Ιδρύματος Σάκη Καράγιωργα».  Ήταν πάντα διακριτική, λιγομίλητη και πολύ γλυκιά γυναίκα. Ίχνος έπαρσης επάνω της τόσο για τη δική της προσωπικότητα όσα και για το γεγονός ότι υπήρξε η σύζυγος του Σάκη Καράγιωργα. Έτυχε τον Αύγουστο του 2013 σε μια φιλική επίσκεψή μου  στο σπίτι της στη Δροσιά να έλθει η συζήτηση, όπως ήταν άλλωστε επόμενο, γύρω από το Σάκη,  αν κι’  εγώ προσπαθούσα να εκμαιεύσω γεγονότα από το προσωπικό της δράμα. Δηλαδή τις συνέπειες που είχε για τη ζωή της η επαναστατική δράση του  και κυρίως μετά τον τραυματισμό του από την έκρηξη των κροτίδων.  Κάποιες από τις λίγες αναμνήσεις που μου ανέφερε ήταν πράγματι συγκλονιστικές. Ιδιαίτερα συγκινητική ήταν η αφήγησή της, όταν μετά το επισκεπτήριο στο Σάκη στις φυλακές Αβέρωφ στεκόταν έξω από το προαύλιο τους στο πεζοδρόμιο κι’  εκείνος την παρακολουθούσε πίσω από τα κάγκελα. Πήγαινε μαζί με τ’ αγοράκι τους, που εκείνο κουραζόταν κι’  ήθελε κλαίγοντας  να φύγουν. Και το σημαντικότερο που μου είχε πει  ήταν ότι ο Ζισκάρ ντ’  Εστέν, πρόεδρος τότε της Γαλλίας, πρόσφερε σ’  αυτήν και τα παιδιά της άσυλο στη Γαλλία, με ανάληψη από τη γαλλική κυβέρνηση όλων των εξόδων τους, για όσο διάστημα ο Σάκης θα ήταν φυλακή.  Κι’  εκείνη δεν δέχτηκε. Γιατί «πώς ν’  αφήσει το Σάκη μόνο στη φυλακή;»

Αυτό μ’  έκανε να προσπαθώ να την πείσω να γράψει το δικό της Γολγοθά μετά  την καταδίκη του Σάκη σε ισόβια και ό,τι είχε προηγηθεί μέχρι τότε: Τραυματισμός από τον εμπρηστικό μηχανισμό, σύλληψη, βασανιστήρια, μεταγωγές από φυλακή σε φυλακή,  καταδίκη, αποφυλάκιση. «Ναι, το σκέπτομαι, μου είπε, έχω κρατήσει σημειώσεις. Ίσως το κάνω.» «Η ιστορία αυτή δεν είναι μόνο δική σου», της έλεγα. «Ανήκει η μνήμη της στην ιστορία του τόπου».

Όμως μέχρι σήμερα δεν το έκανε. Και τώρα που πλησιάζει η θλιβερή 47η επέτειος της μνήμης του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου 1967 μου παραχώρησε η ίδια δύο συνεντεύξεις της και μια επιστολή της σε φίλη, που επρόκειτο να εκδώσει κάτι. Η πρώτη είναι στο αφιέρωμα της εφημερίδας «Η Πρώτη» στις 23 Νοεμβρίου 1988, που υπογράφουν η Βούλα Τελώνη – Κ. Αντωνάκος. Τίτλος του: Σάκης Καράγιωργας.  Γελούσε όταν του πρότειναν υπουργεία  Λέει η Νίκη Καράγιωργα. Στο αφιέρωμα αυτό γράφουν λίγες γραμμές οι καθηγητές Δημήτρης Τσάτσος, Κοσμάς Ψυχοπαίδης,  Μανώλης Ανδρόνικος και  Γιώργος Βέλτσος.  Όμως και η ίδια η Νίκη μόνο για το Σάκη μιλάει. Για τις φιλοδοξίες του να βγάλει μερικές γενιές επιστημόνων για την καλυτέρευση της κοινωνίας, τη δημοκρατία και την έλλειψη φιλοδοξίας δικής του για πολιτικά αξιώματα. Καμιά κουβέντα για το δικό της δράμα. Η δεύτερη είναι πιο συγκεκριμένη  Είναι η συνέντευξη που έδωσε στην Κίτσα Μπόντζου: Η ΝΙΚΗ ΚΑΡΑΓΙΩΡΓΑ για πρώτη φορά λύνει τη σιωπή της, μιλά για τον αγώνα του άνδρα της, τον τραυματισμό του, τη σύλληψή του, αλλά και τις προβλέψεις του για την εξέλιξη της μεταπολιτευτικής δημοκρατίας. «Ήλπιζε ότι θα ξεσηκωθούν όλοι κατά της χούντας». Και πάλι και σ’  αυτή τη συνέντευξη της μιλά κυρίως για το Σάκη. Μόνο λίγα αφορούν  εκείνη: Η δημοσιογράφος τη ρωτά:

-Ζήσατε πολλές ώρες, συγκλονιστικές, εκείνο το διάστημα, ποια ήταν η πιο μεγάλη, η πιο συγκλονιστική;
- Πολλές. Όταν πηγαίναμε με τα παιδιά στις φυλακές, όταν ήξερα ότι βασανιζόταν, ότι ζούσε μέσα στα κελιά. Αλλά ο τραυματισμός του ήταν η χειρότερη στιγμή. Του είχε στείλει ο Σημίτης δεκατρείς κροτίδες, για να τις τοποθετήσει σε σημεία της Αθήνας.

Είμαστε τότε σ’  ένα σπίτι στην Αγία Παρασκευή και στο υπόγειο είχε το σπουδαστήριό του. Μια από τις κροτίδες έσκασε στο χέρι του. Μπορεί και να μην τον έπιαναν τότε, αλλά κοντά στο σπίτι βρισκόταν ένα περιπολικό. Μόλις ακούστηκε ο θόρυβος έτρεξαν αμέσως. Εγώ είχα προλάβει να του τυλίξω το χέρι με τις πάνες του παιδιού, που ήταν τότε μωρό. Τον μετέφεραν στο Γενικό Κρατικό. Μόλις μπήκε στο χειρουργείο, έτρεξα και τηλεφώνησα.  Είχαμε εντολή, εμείς οι γυναίκες, όταν συνέβαινε κάτι, δηλαδή όταν συνελάμβαναν τον άντρα μας, να ειδοποιήσουμε κάποιον συνθηματικά. «Ο τάδε μπήκε στο νοσοκομείο».  Εδώ, βέβαια, ήταν στην κυριολεξία.
- Μόνο στον Σημίτη τηλεφωνήσατε;
- Βέβαια, δεν μπορούσα, ήταν απέναντί μου η Ασφάλεια και με παρακολουθούσε. Ο λόγος που απολύθηκα από τη δουλειά μου ήταν αυτός, και μάλιστα είναι αστείο το σκεπτικό της απόφασης, που έλεγε: «βοήθησε Εβραίο κομμουνιστή να δραπετεύσει..» Τον Σημίτη τον θεώρησαν Εβραίο. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι δεν θα με απέλυαν… Ήθελαν να μας εξουθενώσουν οικονομικά.
…………………………………………………………………………………………….
- Δυσανασχετήσατε για τη μοίρα σας;
- Στεναχωριόμουν, αλλά και τώρα θα έκανα πάλι τα ίδια, αν χρειαζόταν. Το να ζεις δίπλα σ’  έναν άνθρωπο σαν τον Σάκη Καράγιωργα είναι μοναδικό. Δεν ήταν εύκολος άνθρωπος, αλλά αυτές τις συγκινήσεις, που ένιωσα μαζί του, δεν νομίζω ότι θα μπορούσα να τις νιώσω στη ζωή μου.»
………………………………………..

Ασφαλώς στην ελληνική ιστορία ήδη από τους αρχαίους χρόνους έχουν γραφεί ονόματα γυναικών, που έγιναν γνωστές για  τον προσωπικό τους ηρωισμό σε μάχες, αλλά και ονόματα πολύ λιγότερων  για την ηρωική στάση τους δίπλα στους μεγάλους ήρωες άνδρες τους. Είναι οι ηρωίδες πίσω από τους ήρωες,  που η δράση τους πρέπει να αναδειχθεί. Αγωνίστηκαν κι’  αυτές με το δικό τους τρόπο. Και η Νίκη Σάκη Καράγιωργα  είναι μία απ’  αυτές της νεότερης ιστορίας μας. Ήξερε καλά την αντιστασιακή δράση του άνδρα της και τη στήριζε, γνωρίζοντας αλλά  αψηφώντας τις συνέπειες, που ήξερε ποιες θα ήταν, γι’  αυτήν και τα παιδιά της. Η αίγλη των ηρώων όμως  θαμπώνει και σβήνει εκείνο το φως που έκαιγε δίπλα τους και τους συντρόφευε στο σκοτάδι της φυλακής, και του πόνου. Της γυναίκας που περιμένει, που μεγαλώνει τα παιδιά τους μόνη και προσπαθεί να μην κλαίνε και να μη νιώθουν την απουσία του πατέρα. Τις γυναίκες που συνωστίζονται έξω από τις φυλακές και που και οι ίδιες υφίστανται μαρτύρια και εξευτελισμούς, αλλά και διώξεις, όπως η Νίκη Καράγιωργα που απολύθηκε από τη δουλειά της, στην Τράπεζα της Ελλάδος.  Μόνο ο δικός τους ηρωισμός δεν παίρνει δημοσιότητα. Μένει βουβός καταχωνιασμένος στα βάθη της ψυχής για να μην αμαυρωθεί ο ήρωας.

Αν ρωτούσε κανείς τη Νίκη Καράγιωργα αν αισθάνεται ηρωίδα η απάντησή της, κοφτή, θα ήταν «όχι».  Δεν θεωρεί τον εαυτό της ηρωίδα. Μόνο γυναίκα που αγαπά. Εμείς οι άλλοι όμως έχουμε υποχρέωση να τη δούμε σαν «ηρωίδα πίσω από τον ήρωα». Αυτό της πρέπει. Κι’  αυτό την κάνει σύμβολο. Και η αξία προβολής των συμβόλων είναι μεγάλη. Ιδίως σε μια εποχή κρίσης όλων των αξιών, δημοκρατίας, ανθρωπισμού, κοινωνικής δικαιοσύνης και αλληλεγγύης, εποχή απάνθρωπου ατομικισμού,  η λειτουργία των συμβόλων είναι σημαντική.