Με τον όρο φωτοευαισθησία ορίζουμε την δερματική αντίδραση η οποία προκαλείται από την ηλιακή ακτινοβολία και στην οποία συμμετέχει το ανοσοποιητικό σύστημα του οργανισμού – ορισμένα φάρμακα ή ουσίες προκαλούν αντιδράσεις που μοιάζουν με ηλιακά εγκαύματα σε ορισμένα άτομα όταν εκτεθούν στον ήλιο.

Τα αίτια της ΦΕΑ είναι πολλαπλά και η ερμηνεία τους δεν είναι πλήρης.

Η ΦΕΑ μπορεί να εμφανιστεί:

1. 1.    Σαν Ιδιοπαθής (που δεν ανευρίσκεται το αίτιο που την προκαλεί).

1. 2.    Μετά από την επίδραση χημικών ουσιών και ορισμένων φαρμάκων.

1. 3.    Η φωτοευαισθησία αποτελεί κλινική εκδήλωση συστηματικού νοσήματος όπως Συστηματικού Ερυθηματώδη Λύκου (Σ.Ε.Λ.) – Πορφυρίας – Πελλάγρας – Μελαγχρωματικού ξηροδέρματος.

Αριθμός ουσιών που υπερβαίνει τις 100 (βλέπε Πίνακα 1) όταν χορηγηθούν στον ανθρώπινο οργανισμό τοπικά ή συστηματικά (χάπια, ενέσεις) «προδιαθέτουν» αυτόν σε ποικίλες αντιδράσεις όταν εκτεθεί στην ηλιακή ακτινοβολία.

Οι δερματικές αντιδράσεις που προκύπτουν χωρίζονται σε ΦΩΤΟΤΟΞΙΚΕΣ και ΦΩΤΟΑΛΛΕΡΓΙΚΕΣ.

ΦΩΤΟΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ

Στην τοξική επίδραση του φωτός (φωτοτοξικότητα) ελεύθερες ρίζες δημιουργούνται όπως και μεταβιβαστές φλεγμονής, οι οποίες προκαλούν καταστροφή των ιστών του οργανισμού με παράλληλες κλινικές εκδηλώσεις, όπως – ΤΟΠΙΚΟ ΠΟΝΟ – ΕΡΥΘΗΜΑ (μοιάζει με ηλιακό έγκαυμα).

 Η αντίδραση αυτή δεν προϋποθέτει προηγούμενη έκθεση στην ηλιακή ακτινοβολία και εμφανίζεται σε κάθε άτομο με διαφορετικές εκδηλώσεις.

Τυπικά παραδείγματα φωτοτοξικών αντιδράσεων περιλαμβάνουν :

1. 1.    Τοπική εφαρμογή λιθανθρακόπισσας.
2. 2.    Κατανάλωση τετρακυκλίνων.
3. 3.    Κατανάλωση φυτικών προϊόντων στα οποία περιέχονται ψωρολένια (σύκα, μαϊντανός, κ.α.).

Οι φωτοτοξικές αυτές αντιδράσεις δεν επεκτείνονται σε περιοχές δέρματος που δεν εκτίθενται στην ηλιακή ακτινοβολία.

ΦΩΤΟΑΛΛΕΡΓΙΑ

Οι αντιδράσεις της φωτοαλλεργίας υπάγονται στην 4^η Κατηγορία των ανοσολογικών αντιδράσεων (αντιδράσεις επιβραδυνομενης υπερευαισθησίας).

ΤΥΠΟΙ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΩΝ

ΤΥΠΟΣ Ι: Αναφυλακτικός

Το αντίσωμα συνδέεται με το κύτταρο και αντιδρά με το διερχόμενο αντιγόνο, προκαλώντας την απελευθέρωση ισταμίνης και άλλων συστατικών. Κλινική εικόνα : αναφυλαξία, κνίδωση, κληρονομική αλλεργία.

ΤΥΠΟΣ ΙΙ: Κυτταροτοξικός

Το αντίσωμα συνδέεται με το αντιγόνο πάνω ή μέσα στην μεμβράνη του κυττάρου. Κλινική εικόνα: αντιδράσεις σε φάρμακα.

ΤΥΠΟΣ ΙΙΙ: ΙgG, IgM

Τα αντισώματα σχηματίζουν συμπλέγματα με αντιγόνα και συστατικά συμπληρώματος με τελικό αποτέλεσμα τυπική φλεγμονή και καταστροφή των ιστών. Κλινική εικόνα : ορονοσία, αυτοάνοσα νοσήματα.

ΤΥΠΟΣ IV

Αντιδράσεις επιβραδυνόμενης υπερευαισθησίας όπου ευαισθητοποιημένα λεμφοκύτταρα προκαλούν ή συντελούν στην αντίδραση των διαφόρων ιστών όταν έλθουν σε επαφή με το αντιγόνο. Κλινική εικόνα : Δερματίτιδα εξ επαφής.

Η ηλιακή ακτινοβολία απορροφάται από το δέρμα και προκαλεί αλλοιώσεις των φαρμάκων ή ουσιών που έχει καταναλώσει ήδη το άτομο, προκαλώντας αλλοιώσεις των φαρμάκων ή των ουσιών αυτών.

Οι επερχόμενες αλλοιώσεις επιτρέπουν την δέσμευση των φαρμάκων ή των ουσιών από τις πρωτεΐνες των ιστών με επακόλουθο την ανοσολογική αντίδραση και εμφάνιση των φωτοαλλεργικών συμπτωμάτων.

Στις περιπτώσεις αυτές δηλαδή το φάρμακο ή η χημική ουσία δρούν σαν ΑΠΤΙΝΗ*.

*ΑΠΤΙΝΗ: Ελληνική ρίζα της λέξης : άπτομαι, δράττομαι = ακουμπώ, αρπάζω. Η απτίνη είναι ουσία η οποία σε φυσιολογικές συνθήκες δεν δρα σαν αντιγόνο, δεν προκαλεί ή διεγείρει ανοσολογική απάντηση αλλά υπο κατάλληλες συνθήκες συνδυάζεται με το αντιγόνο, προκαλώντας ειδική αντισωματική απάντηση.

Προηγούμενη, προηγηθείσα έκθεση στην ηλιακή ακτινοβολία είναι απαραίτητη για την εκδήλωση της κάθε φωτοαλλεργικής αντίδρασης.

Τυπικά παραδείγματα φωτοαλλεργικών αντιδράσεων περιλαμβάνουν αντιδράσεις από κρέμες ξυρίσματος (τοπική εφαρμογή) – χρήση σουλφοναμίδων.

Η φωτοαλλεργική αντίδραση μπορεί να επεκταθεί και στα μέρη του σώματος που δεν έχουν εκτεθεί στην ηλιακή ακτινοβολία.

Συμπτώματα: ερύθημα – κνησμός – φυσαλλίδες.

ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΚΑ ΦΩΤΟΕΞΑΝΘΗΜΑΤΑ

Τα εξανθήματα αυτά αποτελούν όχι συνηθισμένες αντιδράσεις στο ηλιακό φως και δεν συνδέονται με συστηματικά νοσήματα ή λήψη φαρμάκων.

Τα εξανθήματα εμφανίζονται στις περιοχές που εκτίθενται στον ήλιο, συνήθως 30΄ ή ώρες μετά την ηλιοθεραπεία.

Οι αλλοιώσεις των φωτοεξανθημάτων αυτών κνησμώδεις – ερυθηματώδεις και συχνά συνοδεύονται από βλατίδες αλλά εμφανίζονται και σαν βλατιδοαγγειακές ή υπό μορφή πλακών.

Η πολυμορφυρική δερμοπάθεια εμφανίζεται συνήθως σε γυναίκες καταγόμενες από Βόρειες Χώρες (κλίματα).

Οι δερμάτινες αυτές αλλοιώσεις υποχωρούν σε λίγες μέρες εώς 1 εβδομάδα.

Ακτινική κνήφη (Α.Κ.) αποτελεί νόσημα παρόμοιο προφανώς με τα προηγούμενα με επικράτηση οζώδων σχηματισμών.

Η Α.Κ. θεωρείται δερματοπάθεια άγνωστης αιτίας με κνησμώδεις βλατίδες στις εκτατικές επιφάνειες των άκρων.

Η παρουσία επιπρόσθετων εξανθηματικών εκδηλώσεων καλύπτουν την άληθη εικόνα της νόσου.

Η κνήφη αρχίζει από την παιδική ηλικία, μπορεί να διαρκέσει δια βίου.

ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΣΥΝΟΔΕΥΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΦΩΤΟΕΥΑΙΣΘΗΣΙΑ

1. 1.    ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΟΣ ΕΡΥΘΗΜΑΤΩΔΗΣ ΛΥΚΟΣ (Σ.Ε.Λ.): εξάνθημα πεταλούδας στο πρόσωπο.
2. 2.    ΠΟΡΦΥΡΙΑ: Κληρονομική νόσος η δερματική πορφύρια προκαλεί εξανθήματα και φυσαλλίδες στο ηλιακό φως.
3. 3.    ΛΕΥΚΗ: Οι «λευκές» περιοχές, χωρίς μελανίνη της νόσου είναι εξαιρετικά ευαίσθητες στις υπεριώδες (UV) ακτίνες.

Η ηλιακή ακτινοβολία προκαλεί βλάβες στο DNA του οργανισμού που φυσιολογικά αποκαθίστανται.

Ασθενής με (Μελαγχρωματικό ξηρόδερμα – Xeroderma pigmentosum) δεν έχουν αυτή την ικανότητα με ποσοστό λοιπόν Χ100 φορές περισσότερο κινδύνου για καρκίνο δέρματος από τον κοινό πληθυσμό.

[Ανάπτυξη Βασικό, πλακώδους Ca, μελανώματος].

1. 4.    Ο αλφισμός εμφανίζει υψηλή ευαισθησία στο UV και στις παρενεργειές του.

Αλφισμός (albinism : Λατ. Albus: λευκός + ελλ. Ismos: κατάσταση) Γενετική μη παθολογική, μερική ή πλήρης απουσία χρωστικών στο δέρμα, μαλλιά, μάτια. Συχνά συνοδεύεται από αστιγματισμό, φωτοφοβία, νυσταγμό λόγω της έλλειψης χρωστικής του χοριοειδή χιτώνα (αδυναμία προστασίας από το φώς).

ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΜΕΤΑΞΥ ΦΩΤΟΑΛΛΕΡΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΦΩΤΟΤΟΞΙΚΗΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ

ΦΩΤΟΤΟΞΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ

Σε αυτές τις αντιδράσεις το φάρμακο που έχει χρησιμοποιηθεί ενεργοποιείται από την έκθεση και παραμονή στο ηλιακό φως του ατόμου με αποτέλεσμα βλάβη του δέρματος του η οποία μοιάζει πολύ με έγκαυμα από τον ήλιο, με εξέλιξη ταχεία.

Η υπεριώδης ακτινοβολία Α* προκαλεί συνήθως φωτοτοξικότητα αλλά και η Β υπεριώδης*, όπως και το ορατό φως συμμετέχουν στη συνολική αντίδραση. Φωτοτοξική αντίδραση συμβαίνει διότι καταστρέφονται οι μεμβράνες των κυττάρων από το ηλιακό φως και μερικές φορές και το DNA των κυττάρων αυτών.

*Το φως του ηλίου αποτελείται από

Οι UVA, UVB φτάνουν στη γη. H UVC δεν περνά την ατμόσφαιρα. Οι τεχνητές λάμπες μαυρίσματος παράγουν Α ή και Β ακτινοβολία με δράση φυσικού ηλιακού φωτός. Οι UVB δεν διέρχονται τζάμια παραθύρων – UVA και φυσικό φως διέρχονται.

Το εξάνθημα που προκαλείται από φωτοτοξική αντίδραση περιορίζεται στα εκτεθειμένα στο ήλιο μέρη του σώματος. Φωτοτοξική αντίδραση που προκαλείται από φάρμακα υποχωρεί με την διακοπή του φαρμάκου.

Τα συμπτώματα που συνοδεύουν τις φωτοτοξικές αντιδράσεις είναι τοπικός καύσος – νυγμώδη άλγη (εμφανίζονται εντός 24 ωρών) μετά την ηλιοθεραπεία συνήθως στις εκτεθείσες περιοχές του σώματος, αλλά σε σοβαρές περιπτώσεις γενικευμένα με την εμφάνιση ερυθήματος – οιδήματος – σχηματισμό φυσαλλίδων (βλέπε σχήμα 1).

Το ερύθημα της αντίδρασης αυτής συνήθως υποχωρεί με απολέπιση τις προσεχείς ημέρες.

ΦΩΤΟΤΟΞΙΚΗ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ – ΣΧΗΜΑ 1

ΦΩΤΟΤΟΞΙΚΗ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ

ΦΩΤΟΑΛΛΕΡΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ

Στις αντιδράσεις αυτές η έκθεση και η επίδραση της υπεριώδους ακτινοβολίας μεταβάλλει τη δομή του φαρμάκου και τον τρόπο αυτό θεωρείται από το ανοσολογικό σύστημα του οργανισμού σαν αντιγόνο που προκαλεί την παραγωγή αντισώματος με αποτέλεσμα αλλεργική αντίδραση και φλεγμονή του δέρματος στα εκτεθειμένα στον ήλιο μέρη.

Μακροσκοπικά η δερματική αλλοίωση μοιάζει σαν έκζεμα και διαδράμει χρονίως.

Συνήθως εμφανίζεται μετά 24 – 72 ώρες μετά την λήψη του φαρμάκου και έκθεση στο ηλιακό φώς (βλέπε σχήμα 2).

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΦΩΤΟΤΟΞΙΚΩΝ ΚΑΙ

ΦΩΤΟΑΛΛΕΡΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΩΝ

ΦΩΤΟΑΛΛΕΡΓΙΚΗ ΔΕΡΜΑΤΙΤΙΔΑ – ΣΧΗΜΑ 2

ΦΩΤΟΑΛΛΕΡΓΙΚΗ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ

Η συχνότητα της φωτοευαισθησίας από φάρμακα δεν είναι γνωστή. Είναι περισσότερο συχνές στους άνδρες (φωτοαλλεργία) συμβαίνουν σε κάθε ηλικία.

Βέβαια οι φωτοτοξικές αντιδράσεις είναι περισσότερο κοινός.

Η φωτοευαισθησία εκ φαρμάκων αποβαίνει θανατηφόρα σε σπάνιες περιπτώσεις ατόμων τα οποία παραμένουν πολλές ώρες στον ήλιο και έχουν λάβει προηγουμένος μεγάλες δόσεις ψωραλενίων.

Η φωτοευαισθησία που προκαλείται από την Voziconazole συνοδεύεται από κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου δέρματος.

Οι αλλοιώσεις που προκαλεί μετά από χρόνια έκθεση στο ηλιακό φως μοιάζουν με προϊούσες γεροντικές αλλοιώσεις.

Οξέα φαινόμενα φωτοευαισθησίας συμβαίνουν σε ποσοστό 1% - 2% σε άτομα που λαμβάνουν το φάρμακο για μεγαλύτερο διάστημα των 12 εβδομάδων.

Η χειλίτιδα και ερύθημα προσώπου αποτελούν τις αρχικές εκδηλώσεις.

Γενικά τα άτομα που εμφανίζουν φαρμακευτική φωτοευαισθησία αναφέρουν ότι δεν ανέχονται για πολλή ώρα την παραμονή στον ήλιο.

Η μακροχρόνια έκθεση στον ήλιο στην ομάδα αυτή των ατόμων προκαλεί ηλιακό έγκαυμα ή δερματίτιδα ενώ μεγαλύτερες βλάβες εμφανίζονται σαν φωτοτοξικότητα, φωτοαλλεργία, λειχονοειδείς αντιδράσεις, υποξύς δερματικός ερυθηματώδης λύκος, ψευδοπορφυρία*.

*Ψευδοπορφυρία: Φάρμακα και κυρίως το Naproxen – Furosemide – amiodarone – Nadixic acid – Pyridoxin – Tetracycline – Dapsone – Sulfonylurea, προκαλεί αλλοιώσεις δερματικές με φυσαλλίδες. Η όλη εικόνα μοιάζει ιστολογικά και κλινικά με όψιμη δερματική πορφυρία (Porphyria cutanea tarda) χωρίς την εμφάνιση υπερτρίχωσης και σκληροδερμοειδής σχηματισμούς που χαρακτηρίζουν την αληθινή πορφυρία.

ΥΠΟΞΥΣ ΔΕΡΜΑΤΙΚΟΣ ΕΡΥΘΗΜΑΤΩΔΗΣ ΛΥΚΟΣ ΣΕ ΕΞΑΡΣΗ

– ΣΧΗΜΑ 3

ΨΕΥΔΟΠΟΡΦΥΡΙΑ

Οι λειχηνοειδείς αντιδράσεις δηλαδή δερματικές αλλοιώσεις μοιάζουν με ιδιοπαθή ομαλό λειχήνα.

Οι δερματικές αυτές αντιδράσεις που προκαλούνται από τα φάρμακα – Hydrochlorothiazide – Hydroxychloroquine – Captopril, χαρακτηρίζονται από ερυθηματώδεις, ιώδεις βλατίδες και πλάκες.

Τα φάρμακα τα οποία μέσω φωτοευαισθησίας προκαλούν εξανθήματα – με ουλώδη δακτυλιοειδή εμφάνιση και ψωριασικά χαρακτηριστικά και μιμούνται έτσι τον Υποξύ Δερματικό Λύκο είναι κατά κύριο λόγο οι ΥΔΡΟΟΧΛΩΡΟ ΘΕΙΑΖΙΔΕΣ – ΑΝΑΣΤΟΛΕΙΣ ΔΙΑΥΛΩΝ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ – ΑΝΑΣΤΟΛΕΙΣ ΜΕΤΑΤΡΕΠΤΙΚΟΥ ΕΝΖΥΜΟΥ – ΓΚΡΙΖΕΟΦΟΥΛΒΙΝΗ.

Οι ασθένεις με το εξάνθημα αυτό εμφανίζουν συχνά anti-Ro (SS-A) αντισώματα*.

*Anti-Ro (SS-A): αυτοαντισώματα του πυρήνα. Εμφανίζονται σε αυτοάνοσα νοσήματα (Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος, Πρωτοπαθή χολικη κίρρωση, Σύνδρομο Sjöngren’s).

ΦΩΤΟΤΟΞΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΔΕΡΜΑΤΟΣ – ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΑ

Πρώτη αντίδραση στην οξεία φωτοτοξικότητα είναι η εμφάνιση ερυθήματος που μοιάζει με ηλιακό έγκαυμα φυσσαλίδες και κύστεις εμφανίζονται σε σοβαρές περιπτώσεις φωτοτοξικότητας.

Οι αλλοιώσεις αυτές επουλώνονται καταλείποντας υπέρχρωση πάσχοντος δέρματος ενώ μπλέ, γκρί υπέρχρωση εμφανίζεται στην φωτοτοξικότητα από τα φάρμακα αμιοδαρόνη – χλωροπρομαζίνη – τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά.

Φάρμακα επίσης τα οποία προκαλούν λειχηνοειδείς αντιδράσεις (ομοιότητες με ιδιοπαθή ομαλό λειχήνα) είναι Υδροχλωροθειαζίδη – Eualapril – κινίνη – κινιδίνη – χλωρονίνη – Υδροξυκινίνη.

ΦΩΤΟΤΟΞΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΝΥΧΙΩΝ

Φωτο-ονυχόλυση ή αποκόλληση της ονυχοφόρου φάλαγγας έχει παρατηρηθεί με την φωτοτοξικότητα στην χορήγηση, τετρακυκλίνων – ψωραλενίων – χλωραμφενικίλη – κινολόνες – αντισυλληπτικών φαρμάκων – μερκαπτοπουρίνης.

Αυτή η αλλοίωση των ονύχων είναι το μόνο σύμπτωμα φωτοτοξικότητας σε άτομα με μελαγχρωματική επιδερμίδα.

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΚΟΙΝΩΝ ΦΑΡΜΑΚΩΝ ΠΟΥ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ

ΦΩΤΟΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ

-       ΠΙΝΑΚΑΣ 1